ARRIETA, Joxe Austin:
Abuztuaren 15eko bazkalondoa

Inoiz ez jakin batek gure sukaldean freskotasun apur bat egon dadin zer den hobe: patioko leihoa zabalik ala itxita eduki. Zabaltzen baldin baduzu, gurean pilatu den ke usaintsu itogarri guztia kanpora doa, bai, baina baita auzoko beste hamahiru sukaldeetakoa gurera sartzen ere. Alabaina, une honetan amak «ireki ezak leiho hori, bestela ito beharrean gaituk-eta» esan eta jeiki egin haiz: maratila gogorrari eragin eta aski indarka tiratu behar duk heureganantz, leihoaren bi alderdiak elkarri ohi baino itsatsiagoak baitaude. Gaurko sargoriak zura dilatatu eta nahiko lan leiho demontre hau irekitzen, pentsatzen duk. «Ya está», diok, azkenik leihoa kirrinka luze batez zabaltzen zaianean. Hor dago patioa, hemen bertan. Lehenengo inpresioa nahiko zuzpergarria da. Aire pittin bat bederen sartzen da, ez askorik, egia esan, gure patio hau zoko hertsi mehar bat baita, baina zerbait: gaurko sargoriaz ez zitekeen gehiagorik espero. Laster erasotzen dik, ordea, keadar lodi batek. Beheko sukalde-leihoetatik gora datorren lurru-mordo likitsa, patio lizunduaren paretetako pitzatuei darien sartgori hezearekin nahasia. Frejidura-usaina, arrozesne, «Faria» eta kafe egin berriaren usainak, zein zein den bereizten nekeza gertatzen den uholde trinko batean. Tendereteak, zenbaitetan arropa zintzilik, beste zenbait eskeleto hutsik. Andre Marianeko leihoan, ezker aldean, iltze batetik eskegita kaiola bat, barruan eper bat. Andre Bitxorineko leihoan, eskubi aldean, bakailau-isats bat, gedarrez zikin ez dadin plastiko batean bildurik: bakailau burugabetuaren gatz erdi ustelaren usaina ez da gaur, Abuztuaren 15eko bazkalordu honetan, bestetan bezain sarkor iristen gure sudurretara. Hura baino usain bortitzagorik bada patio bazterretan. Eper presoaren paparro sinkopatua: hura izaten da etxape osoan soinurik nabarmenena gehienetan, baina orain ez: bada soinu zaratatsuagorik, Abuztuaren 15eko bazkalordu honetan. Hamalau elkarrizketa diferenteren gora-beherak, murmurio eta farre-algarak, kafe-eiharaxken burrunbadak, txanpan-botilen deskortxeak, mahaitresnerien eta baxeren tintineoak, eta nonbaitetiko irrati piztua: «escuchen la comparsa de las iñudes y artxaias por gentileza de manufactura-ra-ras feli-li-lix ramo-mo-mos». Izan ere ez baita bat ere erraza erabakia hartzen, leiho hau zabalik ala itxita egotea komeni ote den. Kaleko balkoiak ere zabalik ditugu, bai, baina hain daude sukaldetik urruti non etxe barneko ate guztiak zabalik eduki arren ez baita honaino haize izpirik ere ailegatzen. Eta ia hobe ez iristea, pentsatzen duk, kalean ere hegoaize sargoritsu itogarria besterik ez baitabil, Abuztuaren 15eko arratsalde hasberri honetan.

Berriro eseritzerakoan, aitaren aurpegi asea eta amaren aurpegi gorriztatua dakuskik, amaren esku zaintsua gure tazetara kafe-txorrotada beltza isurtzen ari eta aitaren begi horiztatuak lurrun laino baten atzean izkutaturik. Maite mahai gainetik postre platerak erretiratzen ari da eta harraskara eramaten: plater zuriak eta natilazko errekasto horiak. Arantxak arraska gaineko berogailua pizt du eta «venga, maja, gaur hire txanda dun» diotsa Maiteri. Amak sugaina detergente-hautsez estaltzen dihardu eta Maitek «ez, ba, nik atzo egin ninan». Aitak purua haztatzen du, jiraka darabil eta fruizioz usaintzen. Ontzi-garbiketarako txanda ez dutela orain arte egunez egun eraman, igandez igande baizik, dio Arantxak, ez baita berdin egun normal bateko ontziteria eta jaiegun handietakoa, «alde handia zegon, adizan: venga, no te hagas la longuis». «Gaur ez dun igandea, ordea». «Eta zer?, baina jaieguna dun». Aitak purua pizten du: koroa gori bat erazen da «Montecristo»aren tontorrean, lehen ahokada urdinskak eta aitaren onespen-keinua zigarro puruaren puntara begiratuz: «ondo tiratzen dik». «Datorren igandean neuk egingo dinat eta kitto», gaineratzen du Arantxak. «Bai: berdinetakoa dun, datorren igandean plater bakarrarekin jango-eta» Maitek. «Bueno, nahikoa da» -ebaki nahi du amak- «haundia da, gero, zuek beti sesioan ibiltzea», baina harraska ondoko marmara ez dirudi berehalakoan atertuko denik. Urruti xamarreko interes aspertuxe bat arreben eztabaidarekiko: azken finean, pentsatzen duk, nesken gauzak dira horiek eta hi etxeko mutila. Aitaren «Ducados»etatik bat hartzen duk eta «ederki eman ere» -dio amak konbikzio ahul batez- «hamasei urteko kakagixona eta zigarroak erretzen, horratik?», baina bai, gaur egun seinalatua da eta bai, xeme, «utziozu, emakumea» diotsa aitak amari zakar antxean, eta bada haren bozean eta batez ere begi batez egiten dian keinuan halako konplizidade harro baten zantzua, «hi eta biok ederki entretenitzen gaituk, xeme» esan nahi balu bezala, «hi etxeko mutila haiz, xeme, etxeko seme estudiantea». Patioko leihotik auzoko hamairu sukaldeetako olio frejitu eta kafe egin berriaren usainak zigarroa pizten duan bitartean. Azkenik Maite garbitzen eta Arantxa txukatzen. «Hau sargori nazkagarria» -dio aitak eta taza ahoratzen du: kafetikako lurrunak eta zigarro puruaren ke hodeiak aurpegia lanbrotzen diote-, «eta gainera, honenbeste ke..., ezin al liteke leiho hori atzera berriz itxi?». «Itxoin piska bat, gizona, harik eta gure sukaldekoa joan arte» -erantzuten du amak espartzuaz sugaina ferekatzen duelarik. Maiteak txurruan pasatzen ditu plater zuri sakonak, erantsita geratu diren arroz-pinportak harraskara erortzen dira ur beroaren eraginez, ondoren platerok urxaboizko balde batean jartzen ditu beratzen. Arantxak esku-zatar zuri koadro gorriduna atera du sukalde bazterreko armario handitik eta orain zutik dago harraska ondoan ontzien zain. Hik zigarroari lehen zurrupadak damaizkiok eta aitak «baina, hori bai, hobe erretzeko biziorik hartuko ez bahu» -dio- «gero oso nekeza duk eta kentzen». «Izan ere, hori baino bizio tontoagorik: kea hartu eta kea bota» gaineratzen du amak. «Kea, kea, sukalde honetan dagoena, alajaina» -dio aitak- «"Ziskar"rek berak ere ez zian horrenbesterik bota, ihes egin beharra gertatu zitzaigunean» -eta azken partea bere burua hiregana piska bat makurtuz esan duela ohartzen haiz. «Ciscar»en historia, pentsatzen duk... hamaika aldiz kontatua diguzu baina beti dakizu, aita, detaile berriren bat eransten: «nola izan zen hori, aita?» -galdegiten duk. Aitaren begiak -poltsa more batzuk betazpietan, masail izerditsu diztiratsuak beherago- zigarro puruaren errauts-tontorrean galtzen dira, eskuina bekokiko zimurren eta buruko soilunearen gainetik pasatzen du oroitzapenak jorratu nahian. Aitaren begi horiztatu txikiak: diabetesa, izorratua zaude, aita, pentsatzen duk. Eper presoaren txor-txor monotonoa garbi-garbi ailegatu da gure belarrietara oraingo isilunean, patiotik. Ahaleginak egin zenituzten, aita. Patioko irratia ere mututu egin da.

«Caobania, Caobania, para merendar, Caobania, Caobania Louit»: patioko irrati eskandalosoa bolumen maximoan ari zen iraileko bazkalondo grisean. Duela lau urte: orduan, hortxe erabaki nuen, pentsatzen duk orain. Aita-amak siestan, arrebak lanean, goizean hondartzan ibilia eta nekaturik hengoen: sukalde ondoko gela, hango sofa berdean etzanda hago, patioko leihoa zabalik, minutu zaratatsu bakoitza astiro dastatuz. Lauretan zitatu haiz lagunekin Gaztelura joateko: zigarro batzuk erre eta bidexka izkutuetan barrena abiatuko zarete hango bikoteen zelatari, «jo, mirad qué lote esos» esango du Joxanek. Eta gelako sofa berdean desgogara sentitzen haiz eta aurreko udak zoriontsuagoak zirela pentsatzen: orduan, iazko udan ere bai, jolastera joaten ginen Gaztelura, frontoiko koadrilen kontrako gerrak egitera edo «tres navíos en busca van» Cementerio de los Ingleses-etik erantzutera. Aurten ez da berdin. Iaz eta aurreko urteetan, iluntzen zuenean, San Telmora jeisten zineten pote-potera jolastera, neskei soka saltoan eragoztera eta patinak kentzera: «limonada, limonada, las chicas no valen nada; sifón, sifón, los chicos campeón» kantatzen zenuten. Aurten ez. San Telmora jeitsiko zarete baina haiek ez dira patinetan ibiliko: pretilaren gainean eserita egonen dira txutxumutxuka zuei begira, eta horrek guztiz asaldatuko hau. Joxan zigarroa erreaz hurbilduko zaie eta ea nahi ote duten eskainiko eta hiri, orain arte ez baina orain bai, duela bi urte kadenetara jostatzen zenbiltzatela pretilaren kontra ahozpez erori eta hortza hautsi egin zitzaian, eta pretil horretara bertara hurbilduko zarete gaur neskekin hitz egitera, eta hiri orain arte baina orain bai hortz puskatu ustelduak lotsa ematen dik: irrifarrerik egin nahi ez eta hitz-totelka arituko haiz eta beti serio nesken aurrean eta Marisaren aurrean batez ere. Eta horregatik erabaki duk, duela lau urteko arratsalde gristatu honetan, gelako sofa berdean etzanik eta «Caobania»ren cha-cha-cha erritmoan, Seminariora joatea.

«Inglesen hilerria»: «Napoleonen komun»etatik «El Macho»rainoko bidean. Huntzez eta goroldioz estalitako tunbak, burdinsare herdoilduak, hareharri higatuaren gainean ozta-ozta irakur daitezkeen epitafioak. Sudurrik gabeko estatuak monumentuan, kapela luze batzuk buruetan, eskurik gabeko besokondoak, kainoirik gabeko fusilkondo batez apuntatzen duen soldadu maingua, aho zabalik ordenak ematen diharduen kapitain harroaren keinu tragikoa: sudurrik gabe hura ere, besagainetik behera maingu kapitaina ere, mende eta erdi batez harrizko kainoitzar bati bultzaka -gurpilak harrizko lokatzetan trabaturik- beste bi gizonen irudi makurtuak: San Sebastian bezperako fanfare mutilatua han, monumentuaren oinpean pilaturik. Dorretxo almenatu bat monumentuko terrazaren gainean eta alboan pretil lodi bat: han hago eserita eta labaina baten aho kamutsaz bihotz bat marrazten duk harri gainean, geziaren punta eta isatsa, izena ere hasi haiz grabatzen: Mar..., baina orduan han goitik, monumentuko harkaitz erraldoiaren gainetik oihu bat: «Eh, begira: prisionero bat zekartek!». Harkaitz luzearen aurrekaldean inskripzio bat, ingelesez eta espainolez: «A los bravos soldados británicos...», harkaitz altuaren gainaldean brontzezko arrano beltza, arranoaren bizkar gainean jarririk, arranoaren hego hedatuei oraturik: Ramontxo. El Macho-tik jeisten den bidea seinalatzen du besoa luzatuz: prisionero bat, pentsatzen duk asaldaturik pretil gainera igotzen hazen bitartean, txabolan ezkutatzekoa seguru asko. Hilerriko langa -burdinezko langa herdoildua- pasatu dute jadanik: hor datoz Joxan, Zurutuza anaiak, Sanz anaiak eta Jose Mari, makila bana eskuetan, indio oihuak jaurtikiz: erdian frontoiko mutil bat dakarte, bi eskuak loturik. Xalbador, Xalbador zuen izena, bai. Ekarri dute monumentu ondora. Joxanek pelikuletako generalek ohi duten seriotasunaz galdetu dizue Ramontxori eta hiri ea ondo defendatu duzuen gure kuartel generala, eta ez al den handik etsairik iragan, ea gure txabola ondo zaindurik ote dagoen, bai, general, begirale egon naiz denbora guztian arranoaren gainetik, Ramontxok, bai, general, azkeneko euriek hondatutako txabolaren estalkia aldatu dut beste berri batez, hik: Ramontxok harkaitzaren gainaldeko arrano beltza seinalatzen du eta hik eskuartean duan labaina eta zuengandik hogei bat pausutara harkaitz eta arbola baten pean dagoen «txabola»: zorua eta paretak garo sikuz eta lastoz estalirik, atea ere badu: lau makila luzeran, beste lau zabaleran, elkarri pitaz josiak, kartoi gogor bat gainerik -hurrengoan okume txapa bat jartzea erabaki duzue, euriak direla eta-.





© Arrieta, Joxe Austin. Abuztuaren 15eko bazkalondoa, Elkar, Donostia, 1985.