ATXAGA, Bernardo:
Teresa, poverina mia

«Teresa, poverina mia» ipuinetik hartutako zatia. Argia, 1955. alea, 2004.
Ibid. Olaziregi, M.J. (bil.), Mende berrirako ipuinak, Erein, 2005)


Teresak akats bat zuen eskuineko belaunean, herren arin bat eragiten ziona. Nahiz bere ibilera ez izan oro har nabarmena, nahiz bere gorputza, denborarekin, polita bihurtu eta bere aurpegia ere, "ahuntzenak bezalako urrezko begiekin", bereziki erakargarria izan, berak sufritu egiten zuen elbarritasunaren kariaz, eta ezin zuen burutik kendu 1978ko abuztuaren 12an, 14 urte betetzen zituen egun berberean, turista italiar batek eskaini zion deiadarra: Teresa, poverina mia! Hainbestekoa izan zen sentimendua, hainbestekoa errukia, hainbestekoa hiru hitz haiei atxikitako atsekabea non berak, zentzu berri eta ilun bat antzemanez eskolako lagunen hitz-erdi eta komentarioei, errealitateaz osoki jabetu eta negarrari eman baitzion saminki: pitxer bat lehertu eta ura lurrean barreiatzen denean bezala.

Teresa, poverina mia; Teresa, poverina mia: oihartzunak tarte luze batez iraun zuen bere gogoan, eta berak, negarrari utzi gabe, jo egin nahi izan zion turista italiarrari. Geroxeago, ingurukoak geldiarazi eta zer gertatzen zitzaion galdezka hasi zitzaizkionean, ea belaunak mina ematen zion –amak–, ea malko haiek benetakoak ziren ala neskato mimatu baten mainak –anaia Martinek–, ea zergatik jokatzen zuen hain modu antipatikoan Signora di Castrirekin, beraien ostatura etortzen zen aspaldiko bezero maitearekin –aitak, haserre batean–, ea arratsalde hartan zinera joan nahi zuen Le gendarme de Saint Tropez film komikoa ikustera –izeba Magdalenak, besarkada bat emanez–, berak udaberri hartan hildako ikastetxe-laguna aipatu zuen, malekoiko haitz batean irristatu eta itsasoan ito zena, eta esan zuen bere lagun hark ere hamalau urte bete izango zituela abuztuaren 12 hartan, eta harekin gogoratzean hotz handi bat etorri zitzaiola: horregatik hasi zela negarrez. Denek azalpena onartu, edo onartzeko itxura egin, eta ostatuko balkoira atera ziren izeba Magdalenak partitutako tarta zatiekin. Balkoiak bista ederrak zituen: malekoia ikusten zen, hondartzaren zati bat; urrutiago, zeruarekin bat eginez, itsasoa.

Gau hartan Teresak beste atal bat gehitu zien bere egunkariak ordura arte zituen bostei – 'Ostatua', 'Tailerra', 'Gurasoak', 'Izeba Magdalena', 'Nire anaia'–, eta Signora di Castriren hitzak ipini zizkion izenburutzat: Teresa, poverina mia! Atal berrian, lau orritan zehar, Teresak bere herrentasunaren arazoa aztertzen zuen guztiz objektiboa izan nahi zuen ikuspegi batetik: ...ez, ezta inola ere, ez zion gorrotorik hartu behar di Castri andreari, baizik eta, alderantziz, esker ona zor zion hain argi adierazi ziolako, hiru hitzetan, bere zoritxarraren benetako neurria. Ez zegoen aukerarik itxaropenarentzat, hori zen egia. Bere ezina zela eta, bizitzako gauza on askori uko egin beharrean gertatuko zen. Maitasuna, inondik ere, ukatua izango zitzaion. Ohartuta zegoen inguruko mutilek ez zutela aintzat hartzen edota, inoiz hartzen bazuten, iseka egiteko izan ohi zela. Baina, zer axola zion horrek? Ez al zen zoritxar handiagoa izan haitzetan irristatu eta itsasoan itotako bere kide harena? Gainera, gauzak okertuz gero, beti izango zuen ihesbide hori. Itsasoraino zeuzkan berrehun metroak egin, malekoiaren tarte batean sartu eta bere gorputzari erortzen utzi hantxe.

Hamabost urte geroago, bere egunkariari egindako aitormen melodramatikoa ahaztuta zegoen ia; ez, ordea, Signora di Castriren deiadarra. Turista italiarraren hitzek bizirik zirauten bere garunaren tolesduraren batean, eta, batzuetan, hegoak astintzen dituen kilkerraren errepika edota leloa bezala, bere pentsamenduen artean azaltzen ziren bat-batean –Teresa, poverina mia! – eta azaldu ere hamabost urte lehenagoko doinu berberarekin, atsekabe berberarekin, zentzu berberarekin; nonahi, noiznahi, dutxatzen ari zela, bulegoan fakturak aztertzen ari zela, arratsaldeko azken zigarroa erretzen ari zela malekoiko banku batean eserita. Bere aldarteak, halakoetan, bere egunkariko hitzekin esanda, "mezuaren suspertze" bat nozitzen zuen, eta gogoetari ekiten zion, "nola uxatu ahal ote zuen kilker hura", hamalau urte zituela barruan sartu zitzaiona; nahiz eta, batzuetan, sarkasmo doi batez, miretsi ere egiten zen oroitzapenaren iraunkortasunaz, haren bizitasun eta freskotasun betierekoaz. Izan ere, kasu aparta zen oroitzapen harena. Bere egunkari sekretuko gainerako hitz guztiek – 'Ostatua', 'Tailerra' eta beste ataletan jarritakoak– galdua zuten bere benetako esanahia, eta hiztegi zaharkitu bateko terminoak ziruditen orain, hitz goibelak, bizitzaren behin-behinekotasunaz mintzo ziren izenak. Ostatua, esate baterako, anaia eta bien jaioleku izandako zazpi gelako etxea, ehun eta hogei oheko hotel modernoa zen orain. Tailerra, berriz, izeba Magdalenak arrantzaleen arropak eta sareak konpontzen zituen Portu Zaharreko etxettoa, California kateko kafetegi bihurtuta zegoen. "Ez dugu herriko tuntunenak izan behar, Teresa", esan zion izebak bere oinordeko izendatu zuenean. "Erretiratzeko garaia heltzen zaidanean eta arrantzaleekikoak bukatzen ditudanean, hartu traste zahar horiek guztiak eta itsasora botako ditugu. Gero enpresa indartsuren batekin hitz egin, jatetxe edo kafetegiren bat jartzeko, eta negozioaren ehuneko hogei eskatuko dugu lokalaren truke. Non eta Portu Zaharrean... Ez da egongo herri osoan beste toki bat turistei gehiago gustatzen zaiena. Hortxe eseri nahian ibiltzen dira denak". Eta, hain zuzen ere, horixe egin zuten biek.

Izeba Magdalenaren tailerrarena edo gurasoen ostatuarena aldaketa positiboak izan ziren, azken buruan. Egia zen bere bizitzaren zati bat hantxe geratu zela kamioi batek zabortegira eramateko tabike zartatu edo altzari puskatuekin batera; baina, bestalde, galera hark posizio ekonomiko ezohikoa eskaini zion, eta baita jendearengandik bereizteko aukera ere. Bitxi gutxi eramaten zituen, baina apartak izan ohi ziren beti, diamanteak eta esmeraldak. Bestalde, berrogeiren bat soineko erabili ohi zituen urtean, eta bere zapata aukera harrigarria zen zinez. "Benetako altxorra daukazu zure armairu eta kajoi horietan gordeta. Gogoratu beharko zenuke benetako edertasuna gure baitan dagoela", esan ohi zion anaiak, burlaz bezala, oraindik aitarekin bizi zirenean hotelaren eraikinaren goiko pisu batean. Baina gutxi axola berari halakoak. Azken batean, Anaia hitza ere ez zen garai batean izandakoa. Galdua zuen egunkariaren hasierako orrialdeetan edukitako distira.

"Orain dela urte batzuk, artean oso umea nintzela", zioen 1982ko irailaren 7ari zegokion aitormenak, "botilatxo laranja bat ikusi nuen portuan harrizko eskaileren ondoan, eta haraino jaitsi eta hartzen saiatu nintzen. Baina urak batera eta bestera zerabilen eta ezin izan nuen. Orduan anaia azaldu zen eta, zer gertatzen zitzaidan ikusita, uretara salto egin eta botilatxoa ekarri zidan igeri eginez. Ez zuen batere balio, eguzkitarako krema baten ontzia baitzen, itsasoak Miarritzetik edo beste frantses hondartzaren batetik ekarria, baina niri une hartan zoragarria iruditu zitzaidan eta nire anaia, berriz, munduko mutilik onena".

Bere haurtzaroko gertaera hura, ordea, oso urruti geratzen zen; alde guztietatik, urruti. Anaia guztiz bestelakoa zen orain. Erabat zikoitza eta materialista bihurtuta, dirua zen bere bizitzaren ardatza. "Portu Zaharreko tailerra hiretzat izango omen dun", esan zion bortxaz, izeba Magdalena etorkizunerako planak egiten aritu zen egun hartantxe". Zergatik jartzen haiz horrela? Zerk harritzen hau? –erantzun zion berak, aurre eginez–. Txintik ere ez huen esan aitak hoteleko akzioak hutsaren truke saldu zizkianean, niri bulegoan lantxo bat ematea beste obligaziorik gabe. Ondo iruditu zitzaian den-dena heuretzat hartu eta ni hire enplegatu izatea!" Eta anaiak: "Horrek zerikusirik ez din. Aitak bere asmoak zizkinan negozioaz! Bere proposamena onartzea beste aukerarik ez ninan izan nik!" Eta berak, eztabaida bukatutzat eman aurretik: "Ba al dakik zer asmo dugun tailerraren lokalerako? Kostalde honetako kafetegirik modernoena jarriko diagu!"

Teresak, bere bizimodu bakartian, bere familia beste babesik ez zuela, asko nozitu zuen bere anaiaren urrutiratzea, eta bere buruari galdetzen zion zerk aldarazi ote zuen, zer indar ezkutuk bultza ote zuen pixkana-pixkana, gai organikoaren lehiaz, jadanik odolean dagoen eta isilka baino agertzen ez dakienaren tinkotasunaz, aitaren doble zehatza izatera. Ez zegoen erantzunik, baina gertatutakoa ezbeharra iruditu zitzaion berari, bere bizitzako bigarren ezbehar handia. Gorroto zuen aita bere arimaren indar guztiaz, ez zegoen berarentzat eredu txarragorik.

"Azkenean ez gara Bartzelonara joango", utzi zuen idatzita bere egunkari sekretuan, 1979ko maiatzaren 3ko datarekin. "Amak eta izebak dena prest zeukaten, baina eguerdian aita etorri da eta ezetz esan du, aurten ostatua lehenago zabaldu behar dugula eta joango garela beste batean. Ama negarrez hasi da, eta ni haserretu egin naiz eta izeba Magdalenaren etxera etorri naiz gaua pasatzera. Zorionez izebak zirkura eraman gaitu. Anaiari ez zaio asko gustatu funtzioa, baina niri bai. Batez ere ekilibrista. Monsieur Gabas du izena, eta pertika soil baten laguntzarekin ibili da alanbrean barrena, berrogei bat metroz gutxienez, karparen alde batetik besteraino. Zirraragarria iruditu zait".

Bere aita. Arrantzale pobre batzuen semea, ostatuan morroi lanetarako hartua izan ondoren jabeen alaba zaharrenarekin ezkondu eta negozioaren zuzendari bihurtutako gizona; bere bizitza osoan –morroia beti morroi– jendearen aurrean burua makurtuta bizi izan zena, nahiz eta, kontrastez, txakur faltsu baten moduan, bere familia errespetatzen jakin ez. "Zergatik jokatzen dun hain modu antipatikoan Signora di Castri bezalako bezero maitearekin?", hori besterik ez zitzaion bururatu aita hari bera saminki negarrez ari zela, turista italiarraren deiadarra gogoan: Teresa, poverina mia! Teresa, poverina mia! Teresa, poverina mia!...

"Hortaz maiatz hasieran etorriko zinateke aste pare baterako. Ba, ederki, etorri lasai, gu hemen izango gaituzu", halaxe erantzun zion bere aita morroiak telefonoaren bestaldean zegoen bezero ezezagunari, jakinik horrela hondatu egiten zuela amak eta izebak hainbat hilabete lehenagotik antolatuta zeukaten Bartzelonako bidaia. Jakinik, gainera, ama gaixo zegoela eta beharbada ez zuela bidaiatzeko beste aukerarik izango. Eta orain semea zen, bere anaia, halaxe jokatzen zuena, morroi espiritu berberarekin.

Bere ama hil ondoren –1981ean, Bartzelonako bidaia zapuztu hartatik bi urtera–, Teresak alanbre baten gainean zebilelako irudipena izan zuen, zirkuan ikusi zuen "Monsieur Gabas hura bezalaxe". Baina, nolanahi ere, inoiz ez zuen sentitu ez beldurrik, ez zorabiorik, ez etsipenik, izeba Magdalena beti hantxe zeukalako, alanbrearen beste muturrean, eskua luzatuta. Une txar, zinez txarretan, esate baterako hotelaren negozioan zailtasunen bat sortzen zenean edo, igandeetan eta jai egunetan, bere bakardade sentimentala agerian geratzen zenean, edota, bere herrentasunari buruzko aipamen gaiztoren batek suspertuta, kilkerra Signora di Castriren hitzak errepikatzen hasten zitzaionean, emakume haren presentzia hutsak ziurtasun handiagoa eskaintzen zion munduko pertika guztiek baino. Zoritxarrez, berak 29 urte bete baino lehentxeago, 1993ko uztailaren 15ean, galdu egin zuen babes hura.


© Mende berrirako ipuinak: Erein