MONTOIA, Xabier:
Ikatza bezain beltz

ĢIkatza bezain beltzģ, in Gasteizko hondartzak, Susa, 1997


Badago sekula ahaztuko ez zaigun egun bat; beharbada guztiok dugun akordu komun bakarra: gorputzaren sua beste batengan lehen aldiz amatatu genueneko gomuta gozoa. (1937ko apirilaren 27an jo nuen larrua lehenengoz). Egingo nuke hori ez zaiola inori ahazten, guztioi itsasten zaigula kaskoan, herdoila burdinari legez. Altzairua baino gogorragoa den gomuta deabrua. (Oskarbi zegoen zerua Gernika gainean).

Bada aldi bat edozein gizonen bizitzan, ume izateari utzi eta, oraindino gizon oso bilakatu ez dela, norantz doan ezjakin, arineketan abiatzen dena, helmuga bakarra heriotza duen lasterketan. (Urte latzak izan ziren haiek niretzat, eta ez gerragatik bakarrik). Hori gerora ikasten da, noski, askoz gerorago. Horretaz jabetu arte, hortxe iharduten dugu zoro moduan, beti aurrera egin guran, gizontasuna deritzan paradisura heltzeko irrikan. Eta lasterketa horretan, autoak bagina legez, sexua dugu erregai nagusia, hark bultzatzen gaitu, hark akuilatzen. (Gaixo nengoela iruditzen zitzaidan, neuretzat baino ez zen izurrite batek jota). Zalantzaz beteriko sasoi horretan goitik behera melatzen gaitu jario sarkor horrek. Dena kutsatzen du haren ur esnetsuak.

Alfer-alferrik ahalegintzen nintzen beste ezertan pentsatzen, ez zegoelako inguruan, zelan edo halan, sexua gogora ekartzen ez zidanik. Nire begiak burdina gori batez erreta ere, berdin jarraituko nukeen sexuaren gomutagarriak nahinon ikusten. Eta itsu egon arren, haizeak ekarriko zizkidan haren usain eta hots ozenak. Hilik beharko nuke gaixotasun hartaz libratzeko.

Gaixo bakarra neu nintzela uste nuen hasieran. Gero ez. Teo eta biok berdintsu genbiltzala ikasi nuen. Berdintsu genbiltzala esan dut, baina hobe nuke antzera genbiltzala esango banu. Teok ere sabelpeko eztenkadak sofritu arren, bazuelako behintzat nori azaldu. Sukaldeko txoko batera bildu eta aurreko domekan Floridako dantzaldian neskekin edukiriko gorabeherez iharduten zidan kontu-kontari. Nik, berriz, dena nire kautan gorde behar. (Eta amodio eta larru ajeak ajeago bihurtzen dira nork bereak kanporatu ezin dituenean; ardoarekin legez jazotzen da, munduan denik eta onena ere ozpindu egiten dela azkenean botilatik atera ezean). Banekien erraiak kiskaltzen zizkidan su hura aipatzeaz bat galdu egingo nuela laguna. Eta ez hori bakarrik; gauzak zeuden moduan, lana ere gal nezakeen nire sentimenduen hotsek hotelean bidea eginez gero. Eta egin egingo zuten, zalantza barik.

Astean behin libre edukitzen genuen arratsaldea, domekan batzuetan, astelehenean sarrien. Domekan suertatzen bazitzaigun, dantza egitera joango ginen. Hotel Frontongo langileok doan sar gintezkeen partiduak amaitu osteko frontoiko dantzaldira. Baina guk Floridakoak gurago. Egia esan, niri ez zidan batere ardura, ze, batera edo bestera joanda ere, orkestraren ondotik ez nintzen mugituko. Teok ostera, neska asko ezagutzen zituen estalki bakarra zerua zuen parkekoan. Txiroak ginen eta halakoxeak ziren gure lagunak ere.

Bere ezagunak aurkezten saiatu izan zen Teo. Baita arin nekatu ere:

"Hirekin ez zagok zereginik!".

Bihotz oneko nire adiskidea ez zen konturatu, nonbait, begiak berak hainbeste miresten zituen neskei josita eduki ordez, eurak gerritik adorez oratzen zituzten behargile gazte mardulengan nituena; ezin suma zezakeen, bulartxoak egunkari zaharretako orriez handitzen zituzten andereņo haiengan baino, nire arreta haiekin dantza egitearren odoletaraino borrokatzen ziren mutikoteengan zegoela, gihar nabarmen, beso sendo eta izerditsu haietan.

Kiosko gaineko orkestrak azken kanta jo arte geratzen zen Teo. Neu, nekea aitzakia, Sendan barrena urruntzen nintzen, tangoen konpasak gero eta motelagoak nire atzean. Bakea topatzen nuen nik bertan, pasealekuaren albo biak mugatzen zituzten zuhaitz tantaiak jagole edukiko banitu legez. Iluntasun hartan, askatasun antzeko zerbait sentitzen nuen. Azkenean bide eman ahal izaten nion negarrari. Sosegu apur bat ere ekartzen zidaten masailak erretzen zizkidaten malenkoniaz eta arranguraz gainezkako malkoek. Eta burdinazko zubira heldutakoan, behin batean soka samaren bueltan lotuta gizon bat dilindan ikusi nuen zubira, haren azpian geratzen nintzen; handik eskegita ikus nezakeen nire burua ere orduan, ekintza sinple batez nire samin, nire estuasun eta zalantzekin betiko amaitzen.

Heriotza zen gelditzen zitzaidan irtenbide bakarra. Eta egin ez banuen, hura baino kementsuago zen beste grina bat bere aldera erakarri guran ari zitzaidalako izan zen: haragimina. Alde batetik tira, bestetik ere tira, haustekotan neukan bihotza. Hil behar baldin banuen, haizeak motelduta zekarkidan doinuaren konpasean, artean dantzan ihardungo zuten mutilen ijito begietan islatuta gura nuen herioa ikusi. Gauero iratzartzen ninduen ametsa gauzatu barik zelan utzi mundua? Zelan aldegin bertatik hura behingoz gutxienez ezagutu ezean? Eta hil barik ere, mundutik kanpo egoten nintzen luze, nire kezketan itota, denboraren igarotzeaz jabetu ezinik. Trenaren binbilikak bueltatzen ninduen bizidunengana berriro. Bat-batean ikaratzen ninduen harrabotsak; halako batean buru gainean lehertu eta, non nengoen gomutatu ezinik, trenaren zaratari tiro hotsaren itxura hartzen nion. Eta ez dakit zergatik, ze gerra hasi zenetik ez zen batere tirorik entzun Gasteizen.

Tiro bakar bat entzun zen, hobe esanda; San Prudencio kalean, gorriei harturiko armekin antolatu zuten erakustaldian hordituta ei zebilen sarjentoa tanke txiki batera igo eta oharbakoan bota zuen bonbarena. Baina hura ez nuen nik entzun. Lotan nengoen eta biharamunean lanera heldu arte ez nuen haren berri jakin.

"Zelako eskapada!".

Jendeak ez zerabilen beste konturik. Hotel aurrera heldu eta gora begira gelditzen ziren, ditxosozko bonba hura sartua zen lekura. Horma zulatu eta lehenengo solairuko gela batean egin zuen eztanda, nik sarritan txukundu izan nuen batean, 108an. Jainkoari eskerrak, hutsik zegoen gau hartan.

Gustuko ditudan gauzak beretsuak izan dira betidanik. Gaztetan topo egin nuen aurrerantzean maitatuko nituen gehienekin: musika, alkohola, zinema, autoak... eta sexua; eguneroko bizimodu hutsal eta petraletik aldentzen laguntzen diguten horiekin. Zinema izango zen seguru asko liluratu ninduen lehena. Asteroko arratsalde librea domekakoa ez bazen, hotel ondoko Teatro Principen sartuta emango genuen, Fox-en albistegia eta filme bi irensten, sukaldeko Luisek ezkutuan gertatzen zizkigun otartekoekin batera. Ardura gutxi guri pantailaratzen zutena; berdin maite genituen Fred Astaire eta Ginger Rogersenak, Mickey saguarenak edo Alemaniako ufa etxekoak.

Halaxe pasatzen zitzaidan bizitza. Bateko, nire buruari ukatu gura nion baina, behin eta berriro, atzera harrapatzen ninduen desira aitaezinarekin gatazka bizian. Eta besteko, obsesio gaiztotik ihesi, antzokiko iluntasunean idoro nuen aterpeko munduan.

Horretan, apenas nabaritu nuen aldaketarik gerraren etorrerarekin. Alegiazko mundu batean -Hollywoodeko izarrez aparte neu biztanle bakarra zuen munduan- bizi nintzelako beharbada. Dena den, erreala ei zen munduan ere ez zen aldaketa handirik antzeman. Gerrak berak ere ezin izan zuen arrakalatu egun tamalgarri batean jaio nintzen hiritxoaren bizimodu betibera. Begiratu batean behintzat, Dato kalean gora eta behera paseatzen zirenentzat denak jarraitzen zuen berdintsu. Baita hoteleko te-saloira arratsaldero biltzen zirenentzat ere; huts barik etortzen segitu zuten. Eurengan antzeman nuen mudantza bakarra jantziena izan zen: feltrozko kapelak etxean utzi eta txapela gorria kaskoratu zuten gerra hasteaz batera; alkandora arreaz gehienak, urdinaz zenbait, larruzko bota beltz zein gerriko eta uhal distirantez denak, ibilera harroaz batetik bestera.

Hantxe iharduten zuten nire aurrean, frontetik zetozen albisteak astintzen, gorrien basakeriekin ernegatzen, haiek egiten ei zituzten sakrilejio eta bekatu beltzak errepikatzen, Europako demokraziak madarikatzen.

"Putakume horiek ematen dieten laguntzagatik ez balitz...!".

Baietz beti nik, gogoa neurea baino ez zen beste gerra batean neukala. Hura bai zela gerra, benetakoa. Ez eurek egiten zutena, kafe kikara esku batean, Habanako zigarro puska bestean. Neu bai uneoro odolusten, uneoro hiltzen. Baina nire lubakia, nire guda-zelaia Legutio edo Otxandio aldean egon partez, kamarero hau ekarri kamarero hura eroan, atsedenik hartu barik iharduten zidaten soldadu ausartengandik hurbil zegoen, euren oinen pean.

Te-saloiaren azpian zeuden sukaldeak, eta harantzago, patio ilun baten bestaldean, ikazgela. Sukaldeko labeak eta hoteleko galdara isiotzea neukan lehen eginbeharra. Laberakoa eta galdararakoa, mota biak bereizten zituzten ikatz meten artera biltzen nintzen zoroaldiak jotzen ninduenean, sexuaren lagungura gorriak astintzen ninduenean. Meta haien ostean gorde eta, frakak jaitsi bezain agudo, esne perlak isurtzen nituen ikatzaren beltzean. Ostera zuzentzean, zorabiatu antzera egoten nintzen apur batean, indarge. Gero, ezkerreko eskuaz patrikatik mukuzapia atera eta harekin garbitzen nuen eskuina, ahalik eta arinen. Esku garbitu berrietan pala hartuta saiatzen nintzen hazi likinaren arrastoak ezabatzen. Burumakur zeharkatzen nuen patioa, pauso handitan, nire zerrikeriaren lekukorik ez zegoela jakitun izanik ere, beldurrez. Lasaitu ederra hartzen nuen sukaldera heldutakoan.

Hala eta guztiz, ordura artekoa gerraren preludioa baino ez zen izan. Alemaniarrak Hotel Frontonera heltzeaz batera hasi zen niretzat benetakoa, nire bizitzan bete-betean sartuko zena.

Kosta zitzaidan Hansengan erreparatzea. Ez zen motza, ez zen zatarra. Baina pilotu haiek guztiak gazteak zirenez eta galaiak gehienak, ez zitzaidan Hans behingoan nabarmendu. Garaia zen bera ere, lerdena. Hargatik, ia ikustezina bihurtzen zen bere kideen artean. Esan liteke, desagertu egiten zela hainbeste uniformek osaturiko teloi berdearen ostean.

Atsegin nituen alemaniar haiek. Bertako txapel gorri ahoberoekin ohituta, harritu egiten ninduen euren gizalegeak. Mesedez eta faborez eskatzen ziguten edozein gauza eta, eskaturikoa jasotakoan, huts barik eskertuko ziguten. Alde itzela falangista harroputzen edo egun osoa perfumatzen eta bibotea zaintzen ematen zuten italiarren ondoan. Era guztietako uniformeak ikusita nengoen ordurako. Herrian jaio baina sei hilabeterako Gasteizera behartua, militar eta apaizez josiriko hiri hartan hazia, nire eguneroko paisaiaren ataltzat jotzen nuen uniformeen bista. Eta hala ere, uniforme haiek bazuten erakargarritasuna nigan. Uniformeek ala uniformedunek? Berdin dio. Nengoen moduan egonda, arloterik arloteenarekin ere joango nintzatekeen pozarren, eskurik lohienaren laztanak ere eskertuko nituzkeen. Zelan ez larritu, bada, mutikote ilehori alai haien aldamenean!

Beltzarana zen, ordea, Hans. Bere begiek oskarbiaren urdina izan ordez, ekaitza sartu aurretixe itsasoak edukitzen duen kolore arrea zeukaten. Zapatu gau batean ikusi nituen lehen aldiz, 211 gelatik deitu, bertako atean jo eta hura zabaldu zenean. Jaka militarraren goiko botoiak askatuta, ortozik, eskuan edalontzi bat zeukala agertu zitzaidan.

"Izotza, mesedez", eskatu zidan espainolez, silaba bakoitza luzatuz.

Saloitik pasodoble baten notak zetozen, dantzarako oratzeko gonbitea egiten ziguna.


Š Gasteizko hondartzak: Susa