TXILLARDEGI:
Elsa Scheelen

Zeru garaia,
aratz eta garden.
Zelai zabal honetan bakartasunean eserita,
belar izpi bat ahoan,
urrutietako kukuaren deia dantzut.
Nire gainetik,
haritzondoaren adarren artetik,
ihesi,
haize-balen zurrumurru etenkorra.
Balakatu egin nahi bide du
isiltasunak
nire bihotzaren zauria.
Baina Elsaren oroitzapen etsia
ez da nigan ezabatu,
ezta ezabatuko ere.

Brusela-ko Irratiak urrunarazi egin zuen ezari-ezarian «Les Déserteurs» eresia (egunero entzuna!), eta osotara iraungi arte; eta sintoniaren goranzko notak eman zituen: sol-do-mi-la-re... Elsa-k bere erloju ñimiñoa begiratu zuen: gaueko amabiak laurden gutxi. «Voici le bulletin météorologique de l'Institut Royal de...». Elsa-k ez zuen ezer besterik entzun. Zer axola zitzaion biharamuneko eguraldia? Leihora zen ; eta kristaletako gandua behatzez kenduta, kalera begiratu zuen : inor ere ez euripean, eta ez autorik inguruetan. Bat bakarrik agiri : Dubois jaunaren «Aronde» urdina, Molière kaleko ilunpe hartan beltza irudiz. 1965-eko Urriko astearte hartan etengabe ari eta ari, euri fina, hotza eta geldia, zuten Bruseldarrek : ia hostorik gabeko zuhaitzen azpia taigabe oldartzen bide zuten ituteetarikako tanto lodiek. Dena blai-blai. Haizerik ez.

Hasperen bat jalgi zitzaion Elsa-ri bihotzaren erditik : non ote zen Luc? Bakardade hura eraman ezina zitzaion : Luc-en irteerak aspaldi hartan gero eta maizago gertaturik ere, haietara ohitu ez baina mindu eta mingostu egiten zela nabaritu zuen. Nahitaezko bakardade harekiko gero eta minberago eta sentiberago igartzen zuen bere burua.

Irratia anartean berriak ematen hasia zen: «... Viet Nam-en ikaragarrizko inkontrua gertatu da atzo Mekong-eko ibaiartean: 382 vietnamdar gertatu dira hilik; eta, beste aldetik, 17 amerikar. Orain arte ez zen horrelako hilkintzarik ikusi Viet Nam-en egun bakar batean; eta, jakin denez...». Elsa-k itzali egin zuen irratia. Ez, inolaz ere, berri horiek mendrenik ere nazkatzen zutelako; edo gezurrezkoak iruditzen zitzaizkiolako. Ez. Horrelakorik ez zitzaion burutik pasa ere. Ez zuen pentsatu, era berean, Viet Nam dela azken urteetako lotsa nagsia eta hilketarik ahalkegarriena. Irratia itzaltzen erakusten zuen lasaikeria ez zitzaion bururatu ere egin. Albistea entzun ere gabe, aldez aurretik gogaituta, nardatuta, berantetsita, itzali egin zuen «Philips» zuri hura, eta oheratzea erabaki. Ohera aurretik, halere, bainugelara joan zen, gauero bezala hortzak garbitzekotan; baina gau hartan, zalantzarik gabe, areago ohiturari jarraituz egin zuen, gogoari jarraituz baino: oharkabean ezer garbitu gabe irten baitzen berriz.

Luc-ek biharamunean besta-galtza pare bat jantzi behar zuela bururatu zitzaion; eta etzan aurretik, alasara joan zen, eta marradun soineko arrea hartu zuen biharamunerako prestatzekotan.

Eskuilatzen hasi, eta galtzen atzeko poltsikoan paper-soinu bat nabaritu zuen. Botoia askatu, paper hura zabaldu, eta Luc-ek eskuz idatzitako gutun bat topatu zuen, azalik gabe. Gutuna berriki idatzia zen, zirudienez. Eta, bihotza taupadaka, hau irakurtzen hasi zen:

«Gaztetu egin nauzu, Suzanne maitea. Urte askotan zehar sentitzen ez nituen barne-zorabioak zeuk sentiarazi dizkidazu berriz; zeuk eta zure gorputz paregabeak. Banekien nik, edo somatu egiten nuen bederen, Elsa-rekiko nire harremanak hozturik zeudela, hormaturik, hilik. Baina, piskanaka horretaratu bainaiz (baikara biok, nire ustez, naiz Elsa-k ez ezer aitortu) ez nion nik jaramon handirik egin, eta ohitu ere egin nintzen apurka.

»Hogeita hamabost urtetan hozkeria horretan egotea normal iruditzen zitzaidan. "Beharbada gisa da, adin-kontu hutsa da", nion nire kolkorako. Urrun da gure ezkonteguna. Pentsa ezazu, Suzanne: orain dela zazpi urte ezkondu ginen, Erakusketa Nagusirakoan hain zuzen, 1958an alegia. Non dira "mila eta bat gau" famatu horiek? Ezkontzerakoan 28 urte nituen nik, eta 21 Elsa-k. Gaur 35 eta 28 ditugu... ».

Elsa-ren betazpietan ez zegoen malkorik bat ere. Baina bere begiek beira-disdira bitxia zuten. Lerro batzuk irakurri gabe utzi zituen. Kalean euria beti ari.

« ... Bi aste dira orain Arlon-en zaudela, eta bi urte joan direla iruditzen zait elkarrekin egon ginen azken egunetik. Bertan eta urrun ikusten ditut azkeneko zure irudiak. Gogoratzen al zara? Zure besarkadak behar ditu nire gorputzak; egunean bost minutuz bederen behar zaitut... Zure keinu lizun horiek behar ditut: ez dizut hemen azalduko zein... Badakizu! Zure gorputzaren berotasuna behar dut gauean, nire atseginaren iturri eta atsedentzat. Zergatik ukatuko?...».

Hots bat entzun zen eskaileraren aldetik. Igogailua gora hasi zen.

Elsa-k berehala igarri zion Luc izan zitekeela; eta larritu egin zen sekula baino areago, ez baitzuen «Volvo»aren arrastorik ere entzun. Baina, harrigarria ote zen bere arima-leize hartatik ezer ez entzutea? Guztiz urduri, eta eskuak dar-dar, tolestu egin zuen azkenean paper madarikatu hura, eta sakela berean sartu. Handik segundu batzuetara Luc-en giltza ateko zerrailan aditu zuen; eta hantxe agertu zitzaion Luc de Potter jauna, bere senarra, ez oso bustirik. Gaueko hamabi t'erdiak ziren.

—Gabon —esan zuen Luc-ek—. Zertarako nire zain gaur ere? Berandu etorriko nintzela esan nizun... Eguraldi nazkagarri hau! Beti bat, beti gauza bera, beti euria...

Gabardina zintzilikatu, eta logelaren aldera jo zuen zuzenean. Elsa-ren ondotik pasatzea, ia gauero bezala, hozki muin eman nahi izan zion masailean, horretarako burua pittin bat baizik ez makurtuz.

—Ez —erantzun zion zakarki Elsa-k—. Gaur ez.

—Zer duzu? Zergatik gar ez?

—Ezer ez. Oso berandu da: bost ordu dira afaldu dudanez geroztik. Eta zure zain honetan, gosetu egin naiz, eta umorea arras galdu ere. Utz nazazu bakean, beraz.

—Ongi da, maitea. Ez zaitut galaraziko. Ni neu ere gose naiz.

Eta sukaldera joan; eta sagar bat zuritzen eta jaten hasi zen. Gero txistu isilari utzi gabe, bainura joan zen.

Elsa bitartean negarra eta malkoak oso nekez edukirik, erantzi eta oheratu egin zen. Luc sukaldetik etorri orduko, Elsa Scheelen begi-nabarra, «de Potter anderea» lege-deituraz, etzanik zegoen, eta ohe ondoko pantaila itzalita.

Begiak itxi bai, baina ezin loak hartu. Logaleak inondik ez zegoen, noski. Bere bizkarrean Luc-en arnasa pausatua nabaritzen zuen, hauspo baten xirrista kiskalgarri baten modura larrua arteka erretzen: bestetan baino aisa beroago gau lazgarri hartan Elsa-ren ustez. Luc-en zurrungak ere ez ziren luzatu. Senarraren patxara lotsagaldu hark oka egitera bultzatzen zuen emaztea.

Ezin zuen honek aurrerago eduki bere barne-zirrara. Eztarriko oinazea jasanezina egin zitzaion; eta piskanaka, oso piskanaka, ezari-ezarian, eta ahalik eta isilenik, negarrez hasi zen. Luc-en zurrunga burrunbatsuen artean, tarteetan soilik, Elsa-ren hasperen etsiak entzun zitezkeen: izuti eta bakan hastapenean, gero eta maizago etortzen, gero eta nabarmenago entzuten ere bai. Baina Luc lozorro sakonean zetzan, eta hartatik esna zedin arriskurik ez zegoen...

Nor ote zen Suzanne hura? Polita ote zen? Ezkondua ote zen? Luc-ek ez zion sekula aipatu izen hori. Nolako faltsukeria! Dena ulertu uste zuen Elsa-k bat-batean: bere senarraren hoztasuna eta irteera harrigarriak, bere biziaren moteltasuna, bere bihotz-nagitasuna, dena. Lehenengo kolpean gorroto bizia sentitu zuen Suzanne harekiko; baina bekaizkeria ez ote zuen ere sentitzen Suzanne ezezagun harekiko? Ez zekien, ez zuen uste hobe, ez zion horrelakorik bere buruari batez ere aitortu nahi. Baina bukatu ezinezko gau zorigaiztoko eta euritsu hartan, Elsa-ren bihotza arras nahasia zegoen; eta Suzanne-rekiko sentimendu harrigarri bat nagusitu zitzaion: gorrotoz eta mirespenez mamitua, beldurrez eta begikotasunez batera oratua.

Negarraldia bukatu, eta... ordu biak! ...Hirurak! ...Laurak jo zuten! ...Eta Elsa beti esna. Zer egin? Ez zekien. Luc-en arnasa ez bere bizkarrean nabaritzeko, ohe ertzeraino bereraino joan zen ihesi, atzean apo zikin bat etzanda balu bezalaxe: «ohe bakarra biontzako: hau nazka!». Maindireen azpitik zerion usaina lehenengo aldiz somatu bide zuen gau hartan, eta beroegia eta kiratsa iruditu zitzaion; eta ahal zuen moduan kukutzen zituen tarteak, ezer ez usaintzeko.

Ezkonberrietako oroitzapenak zetozkion ilaran, elkargainka, kolore bizitan bata bestearen ondoan, sukar-aldietan bezalaxe... 1958ko udaberri hartan zoriontasunean sinestu zuen, bihotzean ugari zeramalako beharbada. Luc-ek eta Elsa-k berak Brugge-ko ubideetan zehar egin zuten bidaia irriparretsua zetorkion burura; ontzi txukun hartan, Veneziako margoetakoen anaia bizkia, zubitxo baten azpitik igarotzean, Luc-ek esan ziola: «Zoriona zeu zara niretzat, Elsa. Noizpait utzi banintzazu, hil egingo nuke neure burua».

Brugge!!...

Enparantza nagusia... bai... eta dorrea... eta eliza nagusia... Eta txoko haiek, Elsa-ren hain kutunak eta maitatuak... Wollestraat-en ondoko kaleskatik ikus zitekeen bazterra, Gruuthuse-ko zubiño konkorra, elizaren ondoko baratza heze eta olerkitsua... Giro bikain hartan pasa zuten elkarrekin Elsa-k eta Luc-ek ezkondu ondoko beren lehenengo astea. Nola ahaztuko Elsa-k? Zorion-izpiak bizieran barrena horren urri izaki, nola ahaztuko Brugge-ko betetasun-lipar iheskor haiek?

Haizea oraindik hozkirri, dena olerkia zitzaien bi ezkonberriei karrika mehar eta etxetxo desberdin haietan; eta idazleek Brugge-z ziotena ezagutu aurretik ere hitzetik hortzera sinesteko gertu zeuden. Kale zior bakoitzak, ubide ondoko zabalgune bakoitzak, beti txukun eta isil, amodio gaztearen kutsua zuten, haurtzaro berri baten xarma azaldu ezina, lehendabiziko musuen gozo ezti urruna...

Molière kaleko gau luze hartan hauek zeuden tinko Elsa-ren oroimenean, ezin bazterturik... Noiz izan zen harrezkero, egia aitortzeko, Ama Birjinaren ondoko baratzan, zuhaitz handi haien itzalean eta ubidera begira, gerritik Luc-ek estu heltzen zuelarik; noiz izan zen, diot, orduan bezain zoriontsu? Eskuak hoztu egin zitzaizkion hesiaren harrian ezartzean... «Ekazkitzu, Elsa; neuk berotuko dizkizut». Eta gabardinako sakelan berotu zizkion... Noiz sentitu zen geroztik poz garbi eta huts hura? Inoiz ez! «Zein urrun zoriona beti!», pentsatu zuen. Zenbat aldiz entzun ote zuten biek aste labur hartan karilloia, isil-isilik, Belgikako karilloiek sortzen duten giro errugabe berezi horretan?...

—Gezurra! —esan zuen Elsa-k ia goratik.

Eta izutu egin zen. Baina Luc-ek soinu ulergaitz batzuk egin ondoren ezker aldera itzuli zen, eta berriz ekin zien, bai loari eta bai zurrungei. Elsa, halere, poziago zegoen orain; Luc-en arnasa beroak ez baitzitzaion bizkarrera iristen.

Lau t'erdiak jo zuten elizako kanpandorrean. Luc-ek ezer errepara ez zezan, kontu handiz jeiki zen Elsa, eta sukalderantz abiatu zen ur baso bat edatera: eztarriko mina pittin bat ematua zen, baina ez arras joana. Leihotik begiratu zuen: euria beti ari, ez lehen bezain fina, eta haize boladak hasten.


© Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegi", Elsa Scheelen, Elkar, Donostia, 1985.

© Argazkia: Elkar