Baladak

AHOZKO EUSKAL LITERATURA

© Igone Etxebarria Zamalloa (Labayru Institutua)

© Itzulpena: Di-Da




Ahozko euskal literatura oso errotua dago gizartean. Euskara idazketara berandu heldu zen, eta gainera, denbora tarte luzean ez zen oso emankorra izan; beraz, ahozko komunikazioa izan da bizirik irauteko izan duen modua. Ahozko transmisio horretan garrantzi handia izan du literaturak, eta hainbat estilo sortu ditu.

Ahozko euskal literaturaren errepertorioa osatzen duten agerpenak hainbat eratara sailkatu izan dira, jarraitutako irizpideen arabera.

Lehen banaketa esanguratsua ahozko literatura tradizionalaren eta ez-tradizionalaren artekoa da.

Ahozko konposizio baten agerpenari performance esaten zaio. Poema edo narrazio baten errezitatze egintza bat da, espresioz egindakoa. Egintza konplexua da, ahozko konposizioa hemen eta orain transmititua eta jasoa delako, eta entzuleriarekin interkomunikazioa exijitzen duelako. Era horretara, abeslariak edo narratzaileak testua alda dezake, daukan entzuleriaren arabera. Egintza horren barruan hainbat ekintza ematen dira, eta horiek bereizten dituzte ahozko literatura tradizionala eta ez-tradizionala. Ahozko transmisio hutsa gertatzeko, nahikoa da ahozko konposizioa sortzea eta entzuleriak hori jasotzea; performance-arekin batera amaitzen den egintza zehatza da. Bat-batekotasunaren kasuan -euskal literaturan garrantzia handia dauka bertsolariengatik-, testuaren sorrera inprobisatu egiten da, baina, hemen ere, kantaldia bera amaitzearekin batera bukatzen da egintza.

Ahozko literatura tradizionalean, ordea, konposizioak jarraikortasuna dauka entzuleriarekin: memorian gordetzen du, eta erreproduzitu edo errepikatu egiten du. Errepikapen horren ondorioz, ahozko konposizioak belaunaldiz belaunaldi transmititzen dira, bere jatorria galdu arte. Bizirauteko helburua baino ez duen etenik gabeko transmisio katea da.

Dena dela, igorlearen eta hartzailearen arteko interkomunikazioa ezinbestekoa da. Bi aktore horiek behar-beharrezkoak dira, eta beste elementu batzuekin osatzen dira: ahotsa, keinuak eta testuingurua; hau da, espazioa eta denbora.

Ahozko literatura mota bi horiek ondo bereizten direla ematen badu ere, bien arteko muga non den ez dago oso argi, eta transmisio mistoa ere badagoela esan daiteke. Esate baterako, Juan Mari Lekuonak (Lekuona, Literatura oral vasca) bertsolaritzaren fenomenoa aztertu zuenean eta beste errepentizazio eredu batzuekin alderatu zuenean, inoiz performance batean bat-batean botatako eta pertsona batzuk bere osotasunean memorian gordetako bertso batzuen adibideak jarri zituen; pertsona horiek bertso horiek errepikatu eta erreproduzitu zituzten, tradizionalak bihurtu arte. Denboran eta espazioan errepikatu ahala, beren jatorria galdu zuten, eta bertsook sortu zituzten bertsolarien izenak ez dira ezagutzen.

Eta ez hori bakarrik. Poesia ez-tradizionalaren sortzaileek tradizioari dagozkion formulak, erregistroak eta ikurrak erabiltzen dituzte, eta horrek oraindik eta lausoagoa egiten du bien arteko muga.

Bertsolaritza eta pastorala ez dira tradizionaltzat hartzen euskal literaturan. Beste hauek, ordea, bai: bertsoan: kopla zaharrak, baladak, kantu lirikoak eta koplak; prosan: ipuinak eta atsotitzak (paremiologia); eta antzerkian: Inauterietako antzezpenak eta Gabonetako autoak.

Sailkapenerako beste eredu bat formala da; hau da, konposizioa kontatua edo kantatua den begiratzen da, eta horrek dakarren bertso mota eta erritmoa. Sailkapen mota hori literatur generoaren kontzeptuari dagokio, edo hurbildu egiten zaio behintzat, beti ezin izaten delako generoa argi eta garbi bereizi.

Amaitzeko, ahozko konposizioak daukan funtzio soziala hartzen da kontuan. Batez ere honako gai hauekin izaten zuten zerikusia: zeregin eta lan tradizionalak, ospakizunak eta jai edo ohitura jakin batzuk.


BILDUMA ETA BILATZAILE NAGUSIAK

Ahozko euskal literaturako lehen testigantzak XVI. eta XVII. mendeetakoak dira; XIV. mendeko gertaerei buruzko kantuak eta kronikak jasotzen dituzte. Hala, Beotibarko bataila kontatzen duen bertsoa jasotzen du Esteban de Garibay historialariak Compendio Historial de las Crónicas lanean (1571). Era berean, autoreak kontatzen du Emilia Lasturrek izen berarekin ezagutzen diren eresiak kantatu zituela, garai hartan (XVI. mendea) oso hedatua zegoen ohiturari jarraituta. Hori izango zatekeen inprobisatutako poesigintzaren lehen dokumentazioa, gaur egun bertsolariengandik ezagutzen dugun estiloari dagokionez.

XV. eta XVI. mendeetako testigantzak ez zaizkigu oso-osorik heldu, baina gaur egun dokumentu askoz osatuagoak dauzkagu, batez ere XIX. mendearen amaieratik aurrera bildutakoak.

Euskal literaturak biltzaile handiak eman ditu, eta horiek lan zabala utzi digute. Artatsuenetako bat Resurrecion Maria Azkue da. Cancionero Popular Vasco (bi liburuki) eta Euskalerriaren Yakintza (lau liburuki) lanak derrigorrean kontsultatu behar dira Euskal Herriko herri-literatura ezagutu gura bada. Hala ere, oraindik argitaratu gabe dagoen material gehiago dauka; material hori Euskaltzaindiaren (Euskararen Akademia) Liburutegian dago, Euskal Herri Kantuak eta Musika Sakratua epigrafeetan.

Beste biltzaile garrantzitsu bat Jose Miguel Barandiaran da, baina narrazio piezei dagokionez bakarrik. Bere lana Obras Completas liburuan argitaratu zen.

Aita Donostiaren lana balio handikoa da, batez ere kantuetan, bere musikarekin eta hitzekin.

Biltzaile izateaz gainera, ahozko literaturaren aditu handia da Manuel Lekuona. Literatura Oral Vasca lanak hainbat jarraitzaile sortzea ekarri zuen. Ikertzaileak bertan aurkituko du ahozko literatura sistematikoki sailkatzeko eta aztertzeko lehen saioa, horren atzetik etorritako ikertzaileek findutakoa.

Arestian aipatutakoak baino lehenagoko lan eta autore esanguratsuak egon badaude. Horietako batzuk euskararen exotismoak erakarritako atzerritarrak dira (Julien Vinson, Francisque Michel, Wentworth Webster, Cerqand), eta beste batzuk bertakoak dira (Juan Ignacio Iztueta, Agustin Xaho, Mayi Ariztia, Piarres Lafitte). Geroago, batez ere 1936ko gerraren ostean, beste batzuk etorri ziren: Aita Jorge Riezu, Leizaola, Irigarai. Horiek gaur egungoekin zubi-lana egin zuten: Jose Mari Satrustegi, Juan Mari Lekuona, Antonio Zavala, Jon Juaristi, Jabier Kalzakorta, Euskal Herriko Unibertsitateko Gasteizko Filologia Fakultateko "Maria Goyri" Mintegia eta Bilboko Labayru Institutuko "Mikel Zarate" Mintegia.

Azken aipatuetatik, Jose Maria Satrustegik batez ere Nafarroako folklorea aztertu du; batik bat etnografia ikuspuntutik aztertu du, baina baita ikuspuntu literariotik ere. Juan Mari Lekuonak ahozko euskal literaturaren azterketa zorrotza egiten du Ahozko Euskal Literatura lanean, bere osaba Manuelek abiatutako lanari jarraituta.

Antonio Zavala Auspoa bildumaren arduraduna da, ahozko literaturaren bilduma zabalenaren arduraduna. Bertsolarien ondarea jasotzeko ahalegin handia egin du batez ere, baina beti egon da herri literaturan, ahozko transmisioan, murgilduta. Hala, beste era batera betiko galduko zatekeen materialekin osatutako 300 liburu baino gehiago argitaratu ditu. Bertsolaritzaren generoaz gainera, Euskal erromantzeak / Romancero vasco bere lana baladen corpus zabalena da, nahiz eta berak erromantzeak deitu. Halaber, bere ikerketak eta hitzaldiak ezinbesteko lan teorikoak dira.

Jon Juaristi baladen eta elezaharren generoan aditua da. Artikulu eta liburu asko argitaratu ditu: Flor de baladas vascas eta El linaje de Aitor, esaterako. Horrezaz gainera, "Maria Goyri" Mintegiaren sortzaile nagusietako bat izan zen. Mintegiak argitaratutako Euskal Baladak (I eta II) lana mugarria izan zen euskal baladen ikerketan.

Jabier Kalzakorta hemen aipatutakoen artean gazteena da, baina makina bat artikulu eta bildumen corpusak argitaratu ditu ipuinak, atsotitzak, koplak, bertsoak eta baladak jasoz. Bere ikerketez gainera, ordura arte ezagutzen ez ziren testuak aurkeztu ditu. Bilduma pertsonalak eta ohiko liburutegietatik eta artxibategietatik at dauden iturriak arakatu ditu testuok jasotzeko. Testua zorrotz aztertzen du, bere grafia eta osaketa zehazteko, datu horiek oso garrantzitsuak baitira testuak datatzeko eta iturriak kokatzeko. Jabierrek "Mikel Zarate" Ikerketa Mintegiarekin kolaboratzen du. Mintegi horrek lan asko egin ditu aztertzen ari garen gaiaren inguruan, batez ere ipuinen eta baladen alorrean; esate baterako, Mendebaldeko Euskal Baladak.

Garai guztietan lan horietako asko -ikerketakoak zein corpusekoak era askotako aldizkako argitalpenetan zatika argitaratu dira, eta horiek sistematikoki ikertu beharko lirateke. Gaur egun, material asko berreskuratu da, baina era guztietako pertsonek emandako bertsioak kontuan hartu beharko lirateke, gaur egun balio handia dutelako. Hauek dira argitalpen horietako batzuk: Gure Herria, Eusko Folklore, Euskalerriaren alde, Euzkadi eta Fontes Linguae Vasconum.

Ikus ditzagun euskal tradizioko ahozko literaturaren agerpenak, generotan sailkatuta.


KOPLA ZAHARRAK

Euskal literatura tradizionaleko altxorrik preziatuenak dira. Kopla horiek oso zaharrak dira. Juan Carlos Guerra, Manuel Lekuona edo Txomin Peillen ikertzaileen arabera, Erdi Arokoak dira. Oro har, bata bestearen atzean kantatzen dira, eta zortzi-hamar ahapaldikoak izaten dira; dena dela, laurogei ahapaldiko bat ere dokumentatuta dago.

Koplak ospakizun jakin batzuekin zerikusia duten eske bueltetan kantatzen dira batez ere. Santa Ageda eskean etxeko kide bakoitzari zuzendutako kopla bana abesten dute kantariek: etxeko jauna, etxeko andrea, dama gaztea, zaldun gaztea... Honako hau etxeko jaunari zuzendutakoa da:

Eder zeruan izarra
Hari begira lizarra.
Etxe hontako nagusi jaunak
Urregorriz du bizarra.

(Bella en el cielo la estrella / a ella mira el fresno / el señor de esta casa / tiene la barba de oro.)

Trikitixa edo eskusoinu diatonikoaren koplak ere atal honetan sartu behar dira. Dena den, generoak baditu berezko ezaugarriak: bertso batzuk lelo gisa errepikatzen dira, eta ez dute amaierarako uzten intentzionalitate handiena duen zatia.

Kopla zaharrak epigrafearen barruan beste poesia mota batzuk sartu behar ditugu:

  • Erromantze epikoen eta antzinako kantutegien ahaideen zatiak edo pasarteak.
  • Maitasun kantuen dialektikan agertzen diren naturarekin zerikusia duten ikurrak.
  • Koplen teknika erabilita bertsolariek egindako bertsoak.

Bereterretxeren historia kontatzen duen baladaren hasierako ahapaldia koplen teknika berarekin eginda dago:

Altzak ez du bihotzik
Ez gaztanberak hezurrik.
Ez nian uste erraiten ziela
Aitunen semek gezurrik.

(El aliso no tiene corazón / ni el requesón hueso. / No pensaba yo que decían / mentiras los nobles.)

Kopla zaharrak lau bertsotako ahapaldiak izan ohi dira, teknika poetiko oso zehatz batekin egindakoak. Estilizaziorako, irudi hutsak aipatzen dira, eta elipsia izaten da nagusi.

Koplek egitura bikoitza izaten dute, eta ondo zatitutako eta banandutako bi zatiotan bi irudirekin jolasten da. Lehenengo bi bertsoak naturako fenomeno bati buruzkoak izaten dira, irudi sinbolikoa sortzen duen irudi adierazgarri bati buruzkoak; bigarren zatian, azken bi bertsoek gurari bat adierazten dute, bertsoaren esanahia azaltzen duen irudi fokala marrazten da.

Koplaren indarra edo eduki garrantzitsuena azken bi bertsoetan biltzen da, baina epifonemari lekua prestatzeko, naturarekin zerikusia duen ikurra erabiltzen da; eta estilizaziorako, arrazoia erabili beharrean irudiak erabiltzen dira.

Ikurraren eta mezu zehatzaren artean koherentziarik ez egotea oso deigarria da. Koplaren bi zatien artean ez dago lotuko dituen partikula bakar bat ere, eta horixe da koplon ezaugarri garrantzitsuena. Bi zatien artean prelogikoa deitzen den harremana dago.

Manuel Lekuonak adierazi duenez, herriarentzat koplek badute koherentzia; zentzuen aldetik igartzen diote harremana. Nolabaiteko harreman magikoa dutela esan ohi da, bi zatien artean harreman logiko nahikorik ez dagoelako.

Logika horri dagokionez:

Batzutan lehen zatiari erreparatuko diogu, eta kontzeptu estetiko zehatza irudikatzeko formula batzuk erabiltzen dituela konturatuko gara: ederra, hobezina, ona. Horren ondorioz, bigarren zatian kontzeptu horren jarraipena egongo da.

Beste batzutan bigarren zatia izango da garrantzitsuena, lehen zatian egiztapen bat baino ez delako egingo, mezu gabe.

Erabilitako irudiei eta ikurrei erreparatzen badiegu, Pirinioetako alde bakoitzean ezberdinak dira. Iparraldean irudien arlo estetikoari edukiari baino gehiago begiratzen diote; Hegoaldeko tradizioan, ordea, irudiak ohiko esanahiarekin harreman handiagoa izan ohi dute.


POESIA LUDIKO-KORALA

Konposizio hauek sailkatzea oso zaila izaten da. Beren ikuspegi ludiko edo koralarengatik dantzarekin edo jolasarekin zerikusia duten eta errepikatzen diren leloak dituzten kantuak edo errezitatuak izenburu horretako generoaren barruan sartzen ditu Juan Mari Lekuonak. Herri literaturako poemen berezko osagaiak dituzte: dantza, musika eta hitzak.

Izenburu generiko horren barruan Lekuonak mota batzuk bereizten ditu:

Dekorazio-poesia
Esanahi argirik ez duten poema laburrak dira. Umeak entretenitzeko eta jolasteko kantatzen dira, eta horregatik, erritmoa da poemotako garrantzitsuena. Testuari dagokionez, ez dute irudi figuratiborik erabiltzen; soinu harmoniko sortatan oinarritzen dira, hitz ezagunak iradokitzeko, baina horiek ahoskatu barik. Poema horietako batzutan hitz ezagun batzuk tartekatzen dira, baina onomatopeiak -eta erritmoa nagusi dira testuan, eta horiek zentzumen-edukia ematen diote poemari. Ondoko adibidean logura kitzikatzeko sentsazioa sortzen laguntzen dute soinuek, 'kutun' eta 'lo' hitz ezagunekin batera.

Ttun-kurrun-kuttun-kuttun-ku
ttun-kurrun-kuttuna!
Run-kuttun-kuttun-kuttun-ku
Run-kurrun-kuttuna!
Lo!
Run-kurrun-kuttun-na.


Egitura paralelistikoak
Poema hauetan osagai berak, egitura berak, behin eta berriro errepikatzen dira; hitz batzuk apurka-apurka aldatzen doaz, eta horiek nolabaiteko aurreratzea sortzen dute.

"Oi Pello Pello" abestia da adibide ezagunenetako bat. Emakumeak Pellori galdetzen dio ea oheratu daitekeen, logura delako. Pellok erantzuten dio oheratu baino lehen iruteko. Zeregin hori amaitu eta gero, galdera errepikatzen da, eta senarrak beste zeregin bat jartzen dio; horrela jarraitzen dute egunsentia iritsi eta oheratzeko berandu den arte.

Lihoarekin zerikusia duten zereginak pilatzeko era horrek lanak eragindako esfortzua eta oinazea sentiarazten digu. Sentsazio hori areagotu egiten da ezusteko amaierarekin; horren arabera, hurrengo eguna iritsia arte ez delako atsedenik izango.

Ekintzaren aurreratzea da gakoa, sentsazioak pilatu egiten direlako.


Errepikak edo leloak
Poema batzutan errepikak edo leloak leku eta funtzio bereizgarria hartzen du, poemaren hasiera eta amaiera hartuaz, poemaren zikloa bera itxiaz. Batzutan, poemaren amaieran errepikatzen den bertsoa bigarrena izaten da eta ez lehenengoa, baina beti aurretiaz esandakoa errepikatzeko funtzioarekin, ideia hori azpimarratzeko. Beste euskarri estilistiko batzuk ere gaineratu beharra daude: interjekzioak, gaztelaniazko jargoia edo "Ai ene!", "Ai morena!" bezalako esamoldeak, ironia eta umore puntua emateko.

Eperrak kantatzen du Arrate ganean,
eperrak kantatzen du Arrate ganean,
neskarik ederrenak Zaldibar aldean,
ai! Zaldibar aldean.
Eperrak kantatzen du Arrate ganean.

(La perdiz canta sobre Arrate, la perdiz canta sobre Arrate, las mozas más hermosas en Zaldibar, ¡ay! en Zaldibar. La perdiz canta sobre Arrate).


Zerrendatzeak
Kantu mota hauetan zenbatuta joan ohi diren kate sorta batzuk zerrendatzen dira. Gutxitik askorako aurreratzea adierazten dute, txikitik handira edo beste era bateko irizpide batekin, baina beti nolabaiteko logika batekin.

Irungo Mayo! A zer afaria geniken bart!
Hamar karga zardin berri; bederatzi basaurde; zortzi idi; zazpi zezen; sei zikiro; bost pirilo; lau antzara; hiru oilo; bi tortoilo; erratiluan eper bat.

(¡Mayo en Irun! ¡Menuda cena hicimos anoche!
Diez cargas de sardinas nuevas; nueve jabalíes; ocho bueyes; siete toros; seis carneros; cinco patos; cuatro gansos; tres gallinas; dos tórtolas, una perdiz en la fuente).


Errimadun elkarrizketak
Kateatutako galderekin eta erantzunekin osatutako elkarrizketak dira, eta hala, erantzun bat galdera bihurtzen da hurrengo esaldian.

-Bela bela jauna,
Aita non da, jauna?
-Aita soloetan.
-Soloetan zer egiten?
-Artoak ereiten.
-Artoak zetako?
-Oiloarentzako.
-Oiloak zetako?
-Arrautzea egiteko.
-Arrautzea zetako?
-Abadearentzako.
-Abadea zetako?
-Mezea esateko.
-Mezea zetako?
-Aingerutxu biren erdian
Zerura joateko.

(Cuervo Señor cuervo. / ¿Señor, dónde está mi padre? / Tu padre está en la heredad. / ¿Qué está haciendo en la heredad? / Sembrando maíz. / ¿Para qué maíz? / Para las gallinas. / ¿Para qué las gallinas? / Para que pongan huevos. / ¿Para qué los huevos? / Para el cura. / ¿Para qué el cura? / Para que diga misa. / ¿Para qué la misa? / Para ir en medio de dos angelitos / al cielo).




BALADAK

Baladak narrazio kantu laburrak dira; beste kantuetatik eta generoetatik bereizten dituzten ezaugarri berezituak dituzte. Terminologiari dagokionez, euskal literaturaren barruan balada zein erromantze berbak erabili dira, baina bere ezaugarriei erreparatuz gero, euskal baladek Espainiako erromantzeekin baino harreman handiagoa dute Europako baladekin.

Europan Erdi Aroan finkatu zen baladen estiloa, eta gaur egunera arte iraun du. Dena den, bizimodu tradizionalak modernoari gehiago eutsi dion lekuetan presentzia handiagoa izan dute. Gaur egun, balada errepertorio oso garrantzitsuak daude argitaratuta Europako herrialde askotan. Gainera, horietako bakoitzean baladek beren itxura berezitua dute, forma aldetik (errimarekin edo gabe, kantatuak edo kantatu gabeak, ahapaldiak edo kateatutako bertsoak), adierazpen aldetik, erreferentzia gisa hartzen dituzten pertsonaia epikoen aldetik, etab. Dena dela, oinarri komuna dute, eta horri esker, alderatu daitezke eta corpus bakar baten barruan tratatu daitezke.

Baladek gertaera bat edo istorio labur bat kontatzen dute, eta askotan bukaerarekin edo amaiera zein den ezagutzeko unearekin hasten dira. Era berean, sarritan ezinezko maitasun istorioekin, heriotza bortitzekin, hilketekin, borrokekin eta antzekoekin zerikusia duten istorioak kontatzen dituzte.

Baladetako pertsonaiak ekintzan barneratuta dauden aktoreak dira, baina beren pertsonaiek ia ez dute arretarik bereganatzen; ez dira ematen beren ezaugarriei buruzko deskripzio-datuak ez beren jarreraren balorazio moralak. Gauza bera esan daiteke testuinguruko beste arlo batzuez: baladetan lekuak, espazioa eta denbora ez dira deskribatzen, eta oso azaleko zehaztapen orokorrak bakarrik adierazten dira. Eszena aldaketaren bat dagoenean, ez da hori argi adierazten duen zehaztasunik ematen; are gehiago, aldaketa inprobisatua eta bat-batekoa izaten da.

Tentsio handieneko uneak estilo zuzenean adierazten dira, indar handiko elkarrizketa bizien eta garratzen bidez. Baladaren narrazio estiloa efektu oldarkorra, dramatikoa, sortzera bideratuta dago. Horretarako, esaldi labur baina adierazgarriak erabiltzen dira, indarrez eta edukiz betetakoak.

Aipatutako arloetan ekonomia nagusi bada ere, beste alde batetik baliabide erretorikoak beldur barik erabiltzen dira, une gorenak luzatzeko eta emozio giroa pizteko.

Baladak batez ere kultura gutxidun pertsonen bitartez transmititu dira, eta performance bakoitzean aldatzen direnez, etengabeko transformazioan daude, testuaren zein musikaren aldetik; hala ere, musika testua baino askoz gutxiago aldatzen da. Ahozko tradizioak indar handiagoa izan duen eta idatzizko literaturaren edo beste kultur agerpenen eragina txikiagoa izan den lekuetan baladek iraun egin dute, eta beren hartzaileen beharretara, sinismenetara, ohituretara eta bizimodura egokitu dira.

Herri-arteko beste agerpenekin gertatzen den bezala, baladek lehenagotik datorrenari eusteko joera dute. Hala, kantariak ez ditu ezagutzen aipatzen diren erreferentziak eta gertaerak, baina mantendu egiten ditu, nahiz eta horretarako koherentziarik ez duten esaldiak eta hitzak erabili behar izaten dituen. Transmisioaren bitartez, testuak etengabe aldatzen dira, eta horren ondorioz, hainbat aldaera izaten dira. Aldaera horien biziraupena da baladen berezko ezaugarrietako bat. Bestalde, ez dago beste batzuk baino balio edo garrantzia handiagoa duten aldaerarik; guztiak dira garrantzitsuak eta guztiek dute balio bera. Gainera, aldaerak bata bestearekin alderatzearen bitartez lortzen da gaiak osatzea edo diakronia nabaritzea eta aldaketak zein lekutan izan diren ezagutzea.

Baladen jatorriari dagokionez, bi teoria daude, defendatzen duten jatorriaren arabera: komunalista eta indibidualista. Eskola komunalistak, F.B. Gummere-k eta G.L. Kttredge-k zuzendua, baladak taldean sortutakoak direla defendatzen du; komunitate batek ospakizunen beroan sortutakoak direla, hain zuzen. Teoria horrek kritika asko jaso zituen, eta horren ondorioz, bere sustatzaileek zenbait zuzenketa egin zituzten: baladak berez taldean ez zirela sortu esan zuten, baina bai, ordea, baladen estiloa zehaztu zuten prototipoak.

Beste teoria indibidualista da, eta horren barruan W.J. Coruthope eta Andrew Lang ingelesak eta Louise Pound estatubatuarra azpimarratu beharra daude. Teoria horren arabera, balada bakoitzak sortzaile indibiduala du, eta hori ez zen derrigorrean folklore abeslaria izan behar. Kantuak ahozko agerpenean bizirauteko tresna baino ez da tradizioa.

Gaur egun onartua dago kantariak testua birdoitzen duela performance bakoitzean, eta beraz, jatorria ekintza indibidual batean dagoela onar daiteke. Baina hori ez da hain erabakigarria, kantariak ez duelako bere izenean bakarrik jarduten; herri bat edo komunitate bat ordezkatzen du, talde bat. Gainera, balada bat kantu tradizional bihurtzen da talde batek onartu eta barneratzen duenean, tradizioak ezinbestean sortutako aldaerekin.

Formalki baladak bertsotan adierazten dira, amaierako bertsoetan errima duten ahapalditan banatutako bertsoetan. Baina errima aipatzen dugunean ez gara ari errima jaso batez. Antzeko soinuen bitartez sortutako errima da, entzuleari entzuteko atsegin egiteko asmoarekin sortua. Baladetan erabilitako literatur baliabideen artean errepikapena azpimarratu beharra dago. Testuak memorian gordetzeko oso baliabide garrantzitsua da, eta, era berean, unerik dramatikoenak areagotzeko balio du.

Formalki hainbat eratara agertzen da:

  • Bertsoaren barruan:
    "Harek igarri, harek igarri" (Aquél lo notó, aquél lo notó)
    "Isabelatxu, Isabelatxu" (Isabelita, Isabelita)
    "Eguna zala, eguna zala" (Que era de día, que era de día)

  • Bi bertsotan kateatuta:
    "Aitek eta amak bialtzen neude / hau kantatxuau ikasten.
    Hau kantatxuau ikis nahi bozu / erdu neurekin bordera."
    (Mis padres me mandan para que aprenda esta cancioncilla. /Si quieres aprender esta cancioncilla ven conmigo a bordo).

    "Nor da hori Manbruori / Manbru herriko trukuori
    Manbru herriko trukuori / trukukumian semiori?"
    (¿Quién es ese Mambrú, ese turco de Mambrú / Ese turco de Mambrú, hijo de turcos?).

  • Sintagma baten errepikapen hirukoitza oso ohikoa da; hirugarrenak aurreko bien forma mantentzen du, baina aldaera bat jasotzen du. Bere eskema "X/X eta Y" da:
    "Berbau ahotik esan bazuan ze / sartu zioen kapapean,
    sartu zioen kapapean ta / eroan zuen bordera."
    (Dijo esta palabra de la boca pero / la metió bajo la capa, / la metió bajo la capa y / la llevó a bordo).

    "Hainbat arinen sartu gaitezan / Mutriku herri onian
    Mutriku herri onian eta / Ana Juanixen etxian."
    (Entremos cuanto antes / en la honrada villa de Motriko / en la honrada villa de Motriko y / en la casa de Ana Juanita).

  • Noizean behin ahapaldi baten amaiera errepikatzen da lelo bezala:
    "Gu hemen dantza gaitezen" (Nosotros bailemos aquí).

    "Andratxu gaztia
    aita frailea".
    (Joven señora / padre fraile).

  • Zenbait kasutan ahapaldi osoa ere errepika daiteke.

Errepikapenez gainera, paralelismoak garrantzitsuak dira. Egitura sintaktikoen errepikapenaren bidez gero eta informazio zehatzagoa ematen da, era horretara hartzailearen arreta gero eta gehiago bereganatuz.

"-Neure anaia: ze barri diraz / Motriku herri onian?
-Barriak onak diradez baina / jazo da kalte sobria.
-O, neure anaia, ez edo-da hil / bioren aita maitia?
-Bioren aita ez da hil baina / jazo da kalte sobria.
-O, traidoria, ez edo-da hil / bioren ama maitia?
-Bioren ama ez da hil baina / jazo da kalte sobria."

(Hermano mío: ¿Qué nuevas hay en la honrada Villa de Motrico? / Las nuevas son buenas; pero sobrados daños han ocurrido. / ¡Oh, hermano mío! ¿es que ha muerto acaso nuestro padre amado? / Nuestro padre amado no ha muerto; pero sobrado daño ha ocurrido. / ¡Ah, traidor! ¿es que ha muerto nuestra madre amada? / Nuestra madre amada no ha muerto; pero sobrado daño ha ocurrido.)

Kontrasteek edo antitesiek ere balio estilistikoa dute:
"Gaztiak kantuan ta / zaharrak eragusian" (Los jóvenes cantando y los mayores charlando.)
"Batetik lau balazo / bestetik enfermo" (Por un lado cuatro balazos / por otro enfermo.)

Etengabeko konparazioen bitartez informazioa zehazten eta areagotzen da:
"Abadea urrin dago / eleizea urrinago" (El cura se halla lejos / la iglesia más aún.)
"Ez dot gura frantzesik / hain gutxi errenik" (No quiero francesas, y menos nueras.)
"Ni neu ez naz Manbrukua / da gitxiago trukukua" (Yo por lo menos no soy de Mambrú / y mucho menos turco.)

Baladen formulak eta karakterizazioak finkoak dira, eta formalki zerbait aldatzen diren arren, eskema bera izaten dute. Zalduna zintzoa eta dotorea da; dama ederra eta gaztea da; aita ia ez da agertu ere egiten; ama etxekoandrea da; etxean edo herrian ia ez da ezer txarrik gertatzen, baina kanpoan arriskuek gaitz izugarriak ekartzen dituzte.

Euskal balada tradizionala Europako baladaren adartzat hartzen da, narrazioren, estiloaren eta gaien ezaugarriak antzekoak dituztelako. Europako corpusarekin antzekotasunak dituzten balada batzuk Kataluniako aldaera batzuk izaten dituzte, eta batzuk Frantziako bertsioan mota bereko aldaerak izaten dira.

Ipar Euskal Herrian Frantziako eta Okzitaniako baladak aspaldi sartu ziren, baina ez da ezagutzen Gaztelako erromantzeen gaiak jasotzen dituen baladarik.

Iparraldeko eta Hegoaldeko errepertorioak aztertzen baditugu hasieran gai eta adierazteko modu ezberdinak jorratzen dituztela konturatuko gara; baina hori lehen inpresioa baino ez da. Marinel Bahitzailearena kasurik adierazgarriena da; Hego Euskal Herrian "Brodatzen ari nintzen" bezala gehiago ezagutzen da eta Ipar Euskal Herrian "Isabelatxu" bezala. Jorratzen den gaia berbera da, eta zehatz-mehatz aztertuz gero, baliabide eta formula asko ere antzekoak dira.

Gaur egun, argitaratu gabeko aldaerak agertzen ari dira oraindik, eta horietako batzuk XIX. mendekoak dira. Ondare-materialetan gorde dira, eta norbanako partikularren edo liburutegien esku egon dira, baina adituek ez dituzte aztertu. Horietako batek, Jabier Kalzakortak, ordura arte ezagutzen ez ziren testigantzak jasotzen dituzten artikulu asko argitaratu ditu, eta horren bitartez, kanta batzuk osatu ahal izan dira. Askoren ezusterako, eszena, elkarrizketa eta formula batzuk berdinak dira aldaera ekialdekoenean eta mendebaldekoenean. Beraz, ikertzaileek badute non aztertu euskararen lurrean sortutako baladen jatorria eta jendarteratzea ezagutu ahal izateko.


ATSOTITZAK

Gai askoren edo bizimoduaren inguruko herri-jakituria labur biltzen duten esaldiak edo esaerak dira atsotitzak. Zenbat eta laburragoa izan esaera orduan eta errazagoa da gogoratzea; baina beste baliabide nemotekniko batzuk ere izaten dituzte: esaldiaren erritmo binarioa, errima edo antzeko soinuen errepikapena edo hitz-jokoak, adibidez.

Refranes y sentencias comunes en bascuence, declaradas en romance con números sobre cada palabra, para que se entiendan las dos lenguas (1596) da gaur egun ezagutzen den atsotitzen lehen bilduma. Lan honek, gaur egun ezagutzen dugun bezala, 539 atsotitz jasotzen ditu, baina gure artera iritsi dena oraindik ezagutzen ez dugun obra handiago baten zati bat baino ez da. Obra hori ezkutuan izan zen 1894. urtean Willem Vab Eys Herbeheretako euskaltzaleak Alemaniako Darmstadt hiriko liburutegian aurkitu zuen arte. Bi urte geroago, faksimilea egin zuen, eta gerora, apurka-apurka ezagutzen joan zen aldizkako argitalpenetan eta ikerketa zehatzagoetan argitaratzen joan zelako. Bilduma-lan horren egilea nor izan zen ez da ezagutzen, baina testua mendebaldeko bizkaieran idatzita dago.

XVI. mendearen amaierako bi atsotitz bilduma ezagutzen dira, Esteban de Garibay y Zamalloa historialariaren eskutik; 54 eta 64 atsotitz biltzen dituzte, hurrenez hurren. Herri-atsotitzak dira, herritar soilek erabilitakoak, eta ekialdeko bizkaiera aldaerakoak dira, bizkaieraz hitz egiten den Gipuzkoa ingurukoak.

XVII. mendeko atsotitz bildumak herrialdeko ekialde aldekoak dira. Mendearen erdi aldera, 1657an, Les Proverbes Basques recueillés par Sr. D'Oihenart, plus les poesies basques du mesme auteur lana argitaratu zen Parisen. Bildumak 537 atsotitz biltzen ditu, eta bakoitzak bere frantseseko itzulpena jasotzen du.

Oihenartena baino lehenagoko beste bilduma batzuk ere ezagunak dira, Jacques Bela-rena, Bertand Zalgiz-ena eta Voltoire-na, esaterako. Hala ere, hari dagokio paremiologo onena izatearen meritua.

Aipatutakoez gainera, beste ezaugarri batzuetako obretan tartekatutako atsotitzen bildumak aurki ditzakegu. XVII. mendeako Landuchioren bilduma (1562), Rafael Mikoletaren Modo breve de aprender la lengua vizcaína (1653) eta Axularren Guero (1643) aipa daitezke. XVIII. mendean ere ezagutzen diren atsotitzen bildumak beste era bateko obretan tartekatuta agertzen dira, Pierre d'Urte-ren (1715) eta Manuel de Larramendiren hiztegietan, esaterako.

Ezagutzen ditugun XIX. mendeko atsotitzen bilduma interesgarriak ere beste era bateko obretan txertatuta ezagutu ditugu: Antonio Mogelen Peru Abarkan eta Aita Uriarteren eta Duvoisin kapitainaren lanetan. Hala ere, atsotitz bilduma horiei balio esanguratsua aurkitu dieten zenbait ikertzailek era autonomoan argitaratu dituzte gerora.

Dena den azterketarik onenak eta bildumarik zabalenak XX. mendekoak dira. Azpimarratzekoa da Julio Urkijok RIEV aldizkarian egindako konparazio-azterlana. Argitaratutako bildumen artean Resurrecion Maria Azkueren Euskalerriaren Yakintza eta Damaso Intzaren Naparroako erran zarrak nabarmendu behar dira. Amaitzeko, Gotzon Garatek 1998. urtean argitaratutako Atsotitzak, refranes, proverbs, proverbia lanak aipamen berezia merezi du. Atsotitzak biltzeaz gainera, beste hizkuntzetakoekin alderatzen ditu, eta horien arteko harremanak bilatzen ditu; gure errepertorioari ekarpen handia egin dion lana da Garaterena.


ASMAKIZUNAK

Asmakizunek edo igarkizunek hainbat izen hartzen dituzte euskaraz: igarkizun, asmakizun, papaita, pipitaki-papataki. Herri-literaturaren genero txikienetako bat da, euskarazkoa zein beste leku eta kultura batzuetakoa.

Ez daukagu euskarazko asmakizun bilduma garrantzitsurik. Lehenengoak XIX. mendekoak dira; Çercand-ek argitaratutako 54 asmakizun dira. Garai berean, Antonio Machadok eta Julien Vinsonek berenak argitaratu zituzten

XX. mendean, bilduma-egile askoren ekarpenak ezagutzen ditugu: Federico Garralda, Juan Carlos Guerra eta Landerretxe; dena dela, guztiak ere mugatuak dira. Resurrecion Maria Azkuerena da bildumarik oparoena, berak bakarrik beste guztiek elkarrekin bildutakoak baino asmakizun gehiago jaso zituelako.


IPUINAK ETA ELEZAHARRAK

Ipuinen, elezaharren, pasadizoen edo istorioen kontaketa baserri-giroarekin lotzen da batez ere, familia lan egiteko zein aisialdirako edo ospakizunetarako biltzen zen inguruetaz. Beheko suaren inguruan edo mahaiaren inguruan egiten ziren bileratan bertsoen eta kontakizunen performance-ak garatuko ziren antzina, eta, era horretara, belaunaldi batetik bestera transmitituko ziren.

Herri-ipuina edo ipuin tradizionala aipatzen ditugunean, belaunaldiz belaunaldi transmititu diren asmatutako gertaeren inguruko kontaketez ari gara; kontaketok ez dute autore ezagunik ez jatorrizko bertsiorik. Kontatutako gertaerak ordena logiko bati jarraituta elkarlotzen dira, eta horrela ipuina sortzen da, hitz-lauz kontatua.

Euskal ipuin tradizionalek osatzen duten corpusak bat egiten du neurri handi batean Europako beste tradizio batzuetako corpusekin.

Ipuinetako gaiak, narratzailearen baldintzak eta helburuak aldatu egin daitezke herrialde batetik bestera, baina leku guztietan norbanakoaren eta gizartearen oinarrizko beharrizanak asetzea bilatzen da: aisialdiko orduetarako entretenimendua izatea.

Gizakien bizitzako mugek eta oinarrizko egoerek garrantziaren egituran antzekoak diren ipuinak sortarazten ditu leku guztietan. Hala ere, leku edo denbora tarte jakin batzuetara mugatutako narrazio ereduak egon badaude.

Ipuin tradizionala bizirik dagoen artea da, ipuinak kontatzerakoan narratzaileak eragin ezberdinak dituzten baliabideak erabiltzen dituelako. Ipuin mota bakoitzak bere eraginak dauzka, baina badago ahozko narrazioek berezkoa duten estiloa. Bere jatorria herrian duen antzekotasun estilistikoa dago narrazio guztian zehar; memoriaren botereak ahoz eraman du, eta horrek zenbait lege adierazteko modua ematen du:

  • Ipuin bat ez da inoiz hasten ekintzaren zatirik garrantzitsuenetik; sarrera patxadatsua egiten du. Eta ez da zakar amaitzen; klimaxetik haratago aurrera egiten du, geldiune puntu batera iritsi arte.
  • Errepika asko izaten dira, suspensea emateko edo ipuinari gorputza emateko edo osatzeko asmoarekin.
  • Izaera nagusiak kontrastean daude: heroia eta zitala, ona eta gaiztoa.
  • Karakterizazioa sinplea da; kontakizunarentzat garrantzitsua dena bakarrik aipatzen da.
  • Korapiloa erraza da, inoiz ez da konplexua; guztia erraz maneiatzen da.

Estiloaren aldetik narratzaileek eta entzuleek errespetatzen dituzten arauak daudela esan daiteke: hasteko eta amaitzeko formulak, errimadun ahapaldiak edo tartekatutako koplak.

Ipuinei buruz ezagutzen ditugun lan bibliografikoetan horiek sailkatzeko hainbat eredu aurki ditzakegu: edukiaren, pertsonaiek, kontakizunaren luzeraren edo bestelako irizpide baten araberakoak. Hala, euren artean antzekotasunik ez duten inbentarioak daude.

Zehaztasunetan sartu barik, hiru ipuin mota daudela esan daiteke: ipuin miragarriak, animalien ipuinak eta barre eragiteko ipuinak, ipuin dibertigarriak. Hiruren artean lehenengoa da interesgarriena, generoaren ezaugarri komunei dagokionez.

Berezko ezaugarri horiei dagokionez, narrazioari hasiera ematen dioten formuletatik abiatuko gara. Ohikoena "Bazan behin" da; inguruko hizkuntzetan bere baliokideak ditu, esaterako, gaztelerako "Érase una vez" edo ingelesezko "Once upon a time". Formula horren bitartez, entzulea denbora abstraktu batean kokatzen da, espazio atenporal batean, eta horrela posible da kontatzen diren gertaera miragarriak jazotzea; hain zuzen, horixe da ipuin mota horren ezaugarri bereizgarrienetako bat.

Denboraz gainera, espazioa ere abstraktua da; gertaerak lekuren baten eta uneren baten jazotzen dira, eta pertsonaiak anonimoak dira, izen orokor baten bidez izendatzen dira: 'erregea, haren semea, seme nagusia, ostalaria...'.

Ipuin mota horren egiturari dagokionez, Vladimir Propp-ek egindako ikerketek egitura edo morfologia nahiko egonkorra dutela ondorioztatu dute, ordena bera errepikatzen dela, hain zuzen. Dena dela, narrazio guztietan ez da beharrezkoa urrats guztiak ematea. Propp-ek bere lanean azaltzen duenez, ipuin miragarrietan heroia etxetik ateratzen da munduan zehar ibiltzeko eta aberastasuna bilatzeko asmoarekin. Bide horretan froga edo oztopo batzuk gainditu beharko ditu, eta horretarako laguntzaileak eta arerioak izango ditu. Euskal ipuin tradizionaletan heroiak Ama Birjinaren laguntza izango du, eta gaztelaniazkoetan maitagarriak dira gehien errepikatzen direnak. Horregatik deitzen dira ipuin miragarriak edo maitagarrien ipuinak.

Froga guztiak gainditu eta gero, heroia amaiera zoriontsura iritsiko da; horixe da ipuin miragarrien beste berezko ezaugarri bat. Ipuinaren errematea edo amaiera formula batez edo aurretiaz egindako esaldi baten bidez ere adierazten da. Hauek dira sarritan errepikatzen diren bi adibide: "Ongi bizi izan baziren, ongi hil ziren" (Si vivieron bien, murieron bien), "Halan bazan ez bazan, sar dadila kalabazan, eta urten dadila Derioko plazan" (Si fue así o no, que entre en la calabaza y salga en la plaza de Derio). Formula horietan zenbait kasutan narratzaileak informazio erantsi bat ematen du. Informazio hori ekintzaren barruan kokatu da, eta narratzailea gertaeren lekukoa izan dela adierazten du. Ohikoa da kontatu diren asmatutako gertaerak inguruko lekuren bat kokatzea, eta, era berean, ohikoa da narratzaileak kontatutakoa ikusi izan duela edo ipuinaren protagonistak ezagutzen dituela adieraztea.

Ipuin mota horietako asmatutako gertaera miragarriak lege fisiko edo naturalak urratzean oinarritzen dira. Urratze horiek hainbat motatakoak dira: hitz egiten duten animaliak; handiak ematen duten animalia txikiak; saguen tamainako pertsonak; beltxarga, uso edo munstro itxura hartzen duten printzeak edo printzesak, etab. Tradizio guztietako ipuin miragarrien muina osatzen duten elementuak dira horiek guztiak.

Elezaharrak ere aipatu behar ditugu. Narrazio tradizionalen barruan daude, eta ipuin miragarrietatik bereizten dira. Elezaharretan kontatutako gertaerak ez dira asmatutakoak izaten, benetan jazotako gertaerak dira, baina gertaera hori erabat aldatu da denboraren poderioz. Elezaharrak leku jakin bati lotuta daude, eta hortik hartzen dituzte beren erreferentziak. Horren adibide garbiak dira euskal tradizioan lamiak, basajaunak eta jentilak. Pertsonaia mitologiko horien istorioak elezaharren bidez iritsi dira gure artera, eta leku zehatz, ezagun eta dokumentatuetan kokatzen dira, eta sarritan, leku eta historia erreferentzia zehatzez lagunduak izaten dira.


PASTORALA

Pastorala antzerki emankizun tradizionala da, eta Zuberoan, Soulen, mantendu da, Euskal Herriko Iparraldean, Pirinioen ondoan. Bere jatorria hautsak gehien harrotu dituen puntuetako bat da. Bere jatorria greziarren eta erromatarren garaiko antzerkietara bideratzen duten teoriak daude, baina erdi bidean gelditzen diren beste teoria batzuk ere badaude; beste teoria batzuk XVII. mendean kokatzen dute pastoralaren jatorria. Indarrik handiena hartzen ari den teoriak, ordea, Erdi Aroan antzeztutako misterioekin lotzen ditu pastoralak. Misterioen antzezpen horiek hirietatik irten ziren, eta landa-eremuan antzezten hasi ziren, egoera berrira egokituta; hori XVII. mende inguruan gertatu zen. Hori guztia testu erlijiosoen edota profanoen antzezpen paraliturgikoekin lotuta egongo litzateke. Antzezpen horietan errezitatu zein abestu egiten zen testuaz gainera, ikuskizuna edota ikusizko efektuak izaten ziren; bai bata eta bai bestea antzezpenaren zati nahitaezkoak ziren. Era berean, eszenifikazioak bipolarizazioa agertzen du, Erdi Aroko pentsamoldea agerian utziz: Onaren eta Txarraren artean banatzen da guztia.

Dualtasun hori hain zen garrantzitsua antzezpenean ezen eszenan jartzeak testuak berak baino garrantzia handiagoa hartzen zuen. Kontatutako istorioa aitzakia bihurtu zen denboraren poderioz, antzerki jolasa abian jartzeko aitzakia, gero eta kodifikatuagoa eta zurrunagoa. Gaur egun, kontakizunarekin zerikusi handia ez duten elementu batzuk ezinbestekotzat hartzen dira: onen eta txarren arteko borrokak, antzezlanean animaliek parte hartzea (ardiak edo zaldiak) edota borrokaren batean hildako pertsonaia bat lurperatzea, eszenatokian jarritako tranparen bidez. Elementu horiek ez dira beti obraren osagaiak izan, baina azken bi mendeetan egonkortu egin dira, eta testuak berak baino garrantzi handiagoa hartzera iritsi dira.

Eszenaratzea xumea da. Landa edo zelaigune batean oholtza jartzen da, eta tauladaren lau zatietatik hiru inguratuaz ikusleentzako tribunak jartzen dira. Oholtzan, ezkerrera eta eskumara zutoihal bana duten ateak daude: bat urdina da, eta hortik onak ateratzen dira; bestea gorri da, gaiztoentzat eta deabruentzat. Erdian ate zuri bat dago, pertsonaia erlijiosoei, Elizarekin edo zeruarekin harremana dutenei (apaizak, apezpikuak, aingeru zerutiarrak...) sarrera emateko. Ate horren gainean uneoro aktoreei laguntzen dien orkestra jartzen da.

Aktoreak herritar xumeak dira, ez dira profesionalak, eta urte osoa ematen dute antzezlana prestatzen. Antzina, gizonek bakarrik parte hartzen zuten antzezpenean, baina XIX. mendean emakumeek bakarrik parte hartu zuten antzezpenen bat egon zela ezagutzen da. Egun gizonek eta emakumeek nahastuta antzezten dute. Emankizunaren iraupena ere aldatu egin da. Antzina egun oso batekoa eta baita bi egunekoa ere izaten zen. Gaur egun, antzezpenak hiru ordu irauten ditu gutxi gorabehera, baina goizetik hasita aktoreek herriko kaleetan barna desfilatzen dute eta ikusleentzat dantza egiten dute.

Pertsonaiek kodifikatutako rol bat jokatzen dute beti, argumentuaren barruan egokitzen zaien papera edozein dela ere. Dauden bandoaren -kristauena edo turkiarrena araberako rola izango dute. Oro har, pertsonaiek ez dute sentimendurik adierazten, eta ez dute izaera jakin bat agerian uzten, dituzten estereotipoen ondorioz.

Kristauen aldeko pertsonaiak antzezlaneko alde ona ordezkatzen dute, eta horien artean sujeta dago. Pertsonaia nagusia da, eta bere biografia antzezlanean zehar ematen da. Pertsonaia horrek tarterik handiena hartzen du antzezpenean, eta gehien agertzen dena da. Berarekin batera gerlariak, baserritarrak eta elizgizonak agertzen dira, gizarte tradizionaleko hiru estamentuak. Kristauak era ordenatuan agertzen dira beti, seriotasunez errezitatzen dituzte beren bertsoak eta mugimendu zuzenekin mugitzen dira.

Turkiarrek gaitza ordezkatzen dute, infernua, eta sarritan Satanen laguntza izaten dute antzezpenean; desleialak eta paganoak ordezkatzen dituzte. Beren parte-hartzeak ordenarik gabekoak dira, zarata egiten dute, jauzika aritzen dira, eta behar baino azkarrago abesten dute. Satanek entzuleak dibertitzeko zeregina dute, eta ekitaldiartekoen antzekoetan dantzaren bidez antzeztutako borrokak eta lehiaketak izaten dituzte.

Batzuen eta besteen arteko oposizioak ez dauka zerikusirik beren izaerarekin edo ezaugarri psikologikoekin, baizik eta ordezkatzen duten taldearekin. Azken finean, bi pertsona mota ordezkatzen ari dira, baina maila abstraktu batean: bertutetsuak eta gaiztoak. Jainkoaren jarraitzaileek arrazoia eta zentzutasuna ordezkatzen dute, baina ezin daiteke esan turkiarrek ezaugarri horiek ez dituztenik. Alderantziz, turkiarrek pasio basatiak dituzte, eta harroputzak eta handizaleak dira; baina ezin daiteke esan kristauek ezaugarri horiek ez dituztenik.

Berez, pertsonaia erlijiosoak ez daude argumentuan ainguratuta. Eszenifikazioaren zati bat dira, eta errepertorio tradizionalaren barruan daude. Bestalde, munduko elementuak miragarriekin eta naturaz gaindikoekin nahasten dira.

Apaizek, apezpikuek edo klerikoek Eliza ordezkatzen dute, baina horiekin batera aingeruak agertzen dira. Aingeruak zuriz jantzitako haurrak izan ohi dira, eta buruan lorez osatutako koroa bat izaten dute. Beraien mugimenduak oso patxadatsuak eta ondo konbinatukoak izaten dira, eta beren kantuek melodia ezberdina izan ohi dute. Pastoraletan inoiz ez dira faltatzen, baina berez, argumentuari ez diote inolako ekarpenik egiten.

Pastoralek hitzaurre bat (lehen pheredika) eta epilogo bat (azken pheredika) izaten dute beti. Berez, ez dira obraren zatiak. Horixe da Erdi Aroko misterioekin gehien lotzen dituen ezaugarria. Pasarte horretan ikusleak agurtzen dira, beren arreta deitzen da, eta antzeztu behar den lanaren edukia aurreratzen da. Amaierakoak eskainitako arreta eskaintzeko balio du, egindako akatsengatik barkamena eskatzen da eta obraren mezu morala azpimarratzen da. Pasarte horietako kantariak musika bera errepikatzen du ahapaldi guztietan, baina batetik bestera eszenatokiko leku bat hartzen du, ezkerretara eta eskumatara mugituaz orkestrako musikaren laguntzarekin.

Antzezpena errejentak zuzentzen du; eszenatokiaren erdian jartzen da, orkestraren azpian, eta zutoihal urdinarekin edo gorriarekin nork parte hartuko duen adierazten du. Antzina, berari zegokion antzeztu beharreko historia egokitzea eta bertsoak sortzea. Gaur egun, funtzio horiek bikoiztu egin dira. Hala, pastoralen sortzaileak, idazleak, agertu dira. Errejentaren aginduetara testuak sortzen dituzte, eta azken horren egitekoa eszena zuzentzea baino ez da.

Zuberoako antzerkia lau ahapaldiko bertsoekin osatutako testuan oinarritzen da, eta bertso pareek errima asonantea izaten dute. Bertsoen neurriari dagokionez, silaba kopuru baten erabilera orokortzea zaila da, ahoskatzearen eta ahozko lizentzien bidez hitzak eransten direlako, errezitatuari komeni zaionaren arabera. Errimari dagokionez, herri-literaturako beste genero batzuekin gertatzen den bezala, bertso amaierek errima asonante bat osatzen dute, zurruntasun handirik gabekoa, baina beti ere soinu komunztadura dagoenaren itxura ematen da. Dena dela, sarritan komunztadura errazetara jotzen dute, hizkuntzak duen atzizki sistema baliatuz.

Antzinako pastoralen gaiak erregeei, santuei, legendako heroiei edo Bibliako zein historiako pertsonaiei buruzkoak ziren. XX. mendearen erdi aldetik aurrera, ordea, euskal gaiak edo pertsonaiak antzezten dira.




Bibliografia:

AREJITA Adolfo, ETXEBARRIA Igone, IBARRA Jaione, Mendebaldeko euskal baladak, Labayru Ikastegia-BBK, Bilbo, 1995.

AZKUE Resurrección Mª, Cancionero Popular Vasco, ale 2, , Biblioteca de la Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo 1968.

-----: Euskalerriaren Yakintza, Espasa Calpe, Madril, 1989.

BARANDIARAN, Jose Miguel, Obras Completas II, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbo, 1972-1984.

LAKARRA Joseba, URGELL Blanca, BIGURI Koldo, Euskal Baladak, I-II, Hordago, Donostia, 1983.

LEKUONA, Juan Mari, Ahozko euskal literatura, Erein, Donostia, 1982.

LEKUONA Manuel, Literatura oral vasca, "Kardaberaz Bilduma", 22-B, 3.ed.

OYHARÇABAL, Bernard, La pastorale souletine: édition critique de Charlemagne, Anejos del Anuario del Seminario "Julio de Urquijo", Donostia, Euskal Herriko Unibertsitatea, 1991.

ZAVALA Antonio, Euskal erromantzeak. Romancero Vasco, Auspoa Liburutegia, Sendoa, Oiartzun, 1998.