XVI. mendea

XVI. MENDEA: EUSKAL IDATZIEN LEHENENGO EMAITZAK

© Aurélie Arcocha-Scarcia (UNIVERSITÉ MICHEL DE MONTAIGNE - BORDEAUX III / IKER-UMR 5478) a.arcocha@iker.cnrs.fr

© Beñat Oyharçabal (CNRS / IKER-UMR 5478) b.oyharcabal@iker.cnrs.fr

www.iker.cnrs.fr

© Gazteleratik euskarara Di-Dak itzulia



Sarrera1

Gaur egunera arte iritsi diren euskarazko literatur testurik zaharrenak XVI. mendekoak dira bereziki2, eta idatzi horien agerpenaren ezaugarriak oso desberdinak dira Espainiako erregeen mendekoak izan ziren Iberiar Penintsulako euskal lurraldeak (Gipuzkoa, Bizkaia, Araba eta Nafarroa Garaia konkistatu berria), edo Frantziako erregeek gobernatzen zuten lurralde franko-akitaniarra izan. Horrez gain, kontuan hartu beharko litzateke «Nafarroa Berria» (Lafont 1970: 51-52)3, Frantziako eta Espainiako erresumen artean existitu zen erresuma, eta, Nafarroa Garaia galdu izanagatik ere, sendotuz joan zena 1523. - Henrike II.4 erregearen aurrean zin egiteko Behe Nafarroako estatuak batu ziren urtea- eta 1527. urteen artean ?erregea Margarita Angulemakoarekin ezkondu zenekoa.

XVI. mendean, liburu gutxi batzuk osorik edo zatiren batean, euskaraz inprimaturi zirela badakigu. Frantzia-Akitaniako aldean lau liburu argitaratu ziren euskara hutsean: Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae (Bordele, 1545); Leizarragak egindako Itun Berriaren itzulpena, Iesus Christ Gvre Iavnaren Testamentv Berria; eta ABC eta Kalendrera opuskuluen argitalpena, horiek ere egile beraren itzulpenak eta guztiak La Rochellen inprimatuak 1571n. Espainietako Erregearen lurralde euskaldunetan hiru lan argitaratu ziren, euskaraz eta gaztelaniaz: Sancho de Elsoren kristau ikasbidea, Doctrina Christiana y pasto espiritual del alma para los que tienen cargo de almas y para todos estados, en Castellano y Vascuence izenburua zuena, (Iruñea, 1561)5, Sevillako Nicolás Antonio6 bibliofiloak eta Isastik aipatua (Villasante: 64), ez da haren ale bakar bat ere gorde; Refranes y Sentencias comunes en Bascuence, declaradas en Romance con numeros sobre cada palabra, para que se entiendan las dos lenguas7 (Iruñea, 1596)8 egile ezezagunarena, eta Betolaça doktoreak Jerónimo de Ripaldaren kristau-ikasbidearen itzulpena: Doctrina Christiana en Romance y Basquenze izenekoa (Bilbao,1596 )9.

2004ko otsailean 1566 urte inguruko eskuizkribu bat, gehienbat euskaraz idatzia, aurkitu zelako berria zabaldu zen, eta horrek iguripen filologiko eta literarario berriak zabaldu zituen; horri esker, XVI. mendearen bigarren erdialdean, Euskal Herri penintsularreko euskal literatur ekoizpena zer-nolakoa zen ulertu ahal izango dugu.

Lerro hauen xedea, XVI. mendeko euskarazko literatur ekoizpenaren gaineko ikuspegi orokor eta kontrastatua ematea da; arreta berezia eginez Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae izenekoan (LVP) (1545). LVP, izan ere, inprimitutako liburu batean herri-hizkuntza batean islatutako literaturako egile-proiektu bakarra da10: liburu hori, era berean, «inprimatzeko egintzara» hertsiki loturiko XVI. mendearen lehenengo zatiko Europako mugimendu humanistiko garrantzitsuarekin lotu behar da. Gainera, euskararen funtsezko aldi horretako «liburu-lekuko» bakarra da. Baina «liburu-zurtza» ere bada. Egia esan, inprimaketa-asmoak gauzatzea, Etxeparerentzat, «modernotasunera» (Zumthor)11 arrakastaz iristeko modua izan zen, baina ez zuen jarraitzailerik izan mende osoan.

Ikuspegi horren barruan, lehenengo eta behin, euskarazko literatur zati ugari horietako lehenari buruz hitz egingo dugu. Jarraian, Lazarragari egozten zaion eskuizkribua aipatuko dugu labur (CDL). Eta, azkenik, LVPren irakurketa proposatuko dugu, haren materialtasuna azpimarratuta: LVP, anakronismoetatik askatutako «liburu-objektua» (Febvre). Horrela, LVPren eta Etxepareren jarreraren ohiko ikuspegia goitik behera berritzea lortuko dugu: liburu ezezaguna agertuko da.


I. Literatur testuen zatiak

a) Pirinioetako iparraldeko gune geografikoan gorde diren XVI. mendeako literatur konposizioak oso gutxi dira. XVII. mendeko Oihenart historialari eta poetaren lekukotza fidagarriari esker, badakigu euskaraz idatzi zuten egile gehiago ere badirela; izan ere, euskal olerki-arteari buruzko eskuizkribu batean lehendik ezezagunak ziren egileen izenak ematen ditu: Jean Detchegaray, Etxepareren garaikidea eta une pastoraleren12 egilea, hau da dagoeneko galduta dagoen Arzain gorria13 izeneko pastorala. Frantsesaren eta okzitanieraren artean ere, testuen arteko migrazioak gertatu behar izan dute, abestietan. Horren lekukotza daukagu, esaterako, XV. mendeko (edo XVI.eko) abesti frantses batetik ateratako euskarazko bertso batean, Zoaz zoaz ordonarequi. Jeanne d'Albreten erregetzapean pertsona letratuen arteko komunikazioaren lekuko den beste ekoizpen mota bat Henrike III.a (gerora Frantziako Henrike IV.a izango zena) haren semearen jaiotza zela eta, euskaraz idatzitako laudoriozko olerkia da; hainbat hizkuntzatan idatzi eta 1554. urtean argitaratutako liburu batean jasoa. Hizkuntza-aniztasuna ugaritasunaren14 adierazlea da hemen, gertaeraren maiestatezkotasuna azpimarratzen duen metaketa hiperbolikoaren parte da.

Aipamen berezia merezi dute hainbat baladek (Oihenartek eresiak deituak)15: Bereterretchen Khantoria, Atharratze jaureguiko anderia, etab.16; hemeretzigarren mendeko Jaurgain historialariak XV. eta XVI. mendean jazotako gertakariekin erlazionatu zituen, baina haien transkripzioa XIX. mendekoa da (Chaho; Francisque-Michel, Sallaberry), eta horrek oso zuhur jokatzera behartzen gaitu halako ekoizpenak, edo testua behinik behin, datatzeko orduan.

b) Penintsulako aldean, goian aipatutako Refranes y Sentencias osatu gabeko ale inprimatuaz, Esteban Garibai17 errege-kronikalari eta genealogistak idatzitako atsotitz eta esaerez, Juan Undianok18 Miserere 51. salmuaz egindako itzulpenaz eta Nafarroako Artxibategi Nagusian dagoen Juan Amenduxen elegia autografoaz gain, literatura-korpusa kronikalari gipuzkoar, bizkaitar (goian aipatutako Esteban Garibai19 , Garcia Fernandez Cachopin eta Juan Iñiguez Ibarguen20 , etab.) eta arabarrek (Lazarraga genealogista) idatzitako hamar bat eresi eta kantu anonimok osatzen dute -batzuetan, gainera, oso zatituak- eta horiek guztiak gaztelaniazko liburu eta agirien egileak dira. Aipatutako historiografoen arabera, testu isolatu horien jatorria aurreko mende osoan edo XIV. mendean jazotako gertakarietan dago.

Korpus horri gaztelaniaz inprimaturiko beste literatur obra batzuetako zatiak gehituko beharko litzaizkioke, hala nola Cantar de Perucho, Gaspar Gomezen Tercera parte de la tragicomedia de Celestina (1536) izenekoan agertzen dena.

c) Aipatutako literatur testuen zatiak, aldi berean, XVI. mendea baino askoz lehenagotik ere -Pirinioez gaindi, nahiz Iberiar penintsulan- baziren hizkuntza-jiteko zatiek osatutako testuinguru zabalagoan sartzen dira. Euskaraz jasotako testu-lekukotzarik zaharrena, Glosas Emilianenses izenekoen artetik 60. zk. duen eskuizkribuan dago, XI. mendearen erdialdean datatuta daude.

Fuero General de Navarra izenekoan, notario-agirietan, gutunetan eta hainbat auzitan idatzirik ere badira euskarazko hainbat hitz eta adierazpide, onomastika bai eta etimologiak ere (Ibarguen-Cachopin).

Lope Garcia Salazarren (1399-1476) Bienandanças y Fortunas kontakizuna eta Ibarguen-Cachopinen kronika ere aipatu behar ditugu, azkenak euskarazko esaldi eta hitz interesgarriak dakartza, gaztelaniaz azalduta.

XVI. mendea baino lehenagoko bidaiarien hiztegiari zehazki dagokionez, hainbat dira; batzuk oso laburrak -Aimery Picaud de Parthenay-le-Vieux (XII. mendea) izenaz identifikaturiko erromes frantses baten bide-gidan latinez eta euskaraz jasotakoa, kasu-, edo Coloniako Arnold von Harff erromesaren kontakizunean euskaraz eta goi-alemanieraz idatzitakoa. XVI. mendean, Marineo Siculo humanista siziliarrak ere hiztegi labur bat gehitu zuen De rebus Hispaniae memorabilibus (1533) lanean, eta gaztelaniazko bertsioan: Cosas memorables de España. Aparteko aipamena merezi du Landucciren hiztegi askoz luzeagoak, Nebrijan oinarritua, nola ez: Dictionarium Linguae Cantabricae (1562), L. Michelenak aztertua (1958) eta B. Urgellek ere bai gaur egun (2008).

Aipatzekoa da Karlos V. Enperadoreak eta mandazain batek euskaraz izandako elkarrizketa, Isastik jasoa. Hasierako hitz batzuetan adierazten duenaren arabera, «El Emperador Carlos Quinto de gloriosa memoria gustaba de hablar vascuence, que por temor al confesor, capellán y médico bascongados, como se nota en su lugar, o por curiosidad aprendió algunas palabras» (Karlos V. Enperadoreak aparteko memoria zuen eta euskaraz hitz egitea gustuko zuen, eta konfesorearen, kapilauaren eta medikuaren beldurrez, euskaldunak zirelako, eta bertan igartzen denez, edo jakinmina zuelako, euskaraz hitz batzuk ikasi zituen»21.

Amaitzeko, aipa dezagun Rabelaisen Pantagruelen hirugarren edizioan (1542) agertzen den euskarazko zatia; eta horri XVI. mendeko eskuizkribu argitaragabe batean aurkitu berri dugun otoitz liturgikoak gehi diezazkiokegu. Otoitzok, A. Thevet22 kosmografoak idatziak dira (BnF, Paris).

Etorkizuneko azterlanek egile ezezaguneko literatur konposizioek (hala nola kantek, eresiek eta abar) osatzen duten corpusaren inguruan indarrean dauden ikuspegien problematika planteatu beharko dute berriz. Komenigarria izango litzateke, adibidez, horien «antzinatasun-zeinuen» zein agerian uzten duten «zatikatzearen» (Zink 1996) inguruko galderak egiten hastea23.


II. Juan Perez Lazarragakoaren eskuizkribua

Juan Perez Lazarragakoaren eskuizkribua izeneko koadernoaren aurkikuntzari esker (Lakarra 2004), XVI. mendearen bigarren erdialdean penintsulako euskal probintzietako sektore pribilegiatuek euskaraz egindako literaturaren adierazgarri zehatzak aurkitu ahal izan dira lehen aldiz.

Eskuizkribuaren edizio paleografikoa eta edizio kritikoa egiteko lana Joseba Lakarrak zuzentzen du gaur egun (JUMI ikerketa-taldea)24, eta, lan hori amaitzen denean, testu filologikoki fidagarri bat izango dugu. Oinarri hori gabe, ezinezkoa da azterketa zientifiko bat egitea, eta alderantziz: literaturaz gehiago jakin gabe eta hizkuntza-arrazoibide soilekin, ezin izango da testua itxi.

Koadernoak 51 folio ditu, eta ez dago osorik. Itxuraz, garai bat baino gehiagoko hainbat esku (hiru edo lau gutxienez) eta hainbat letra mota bereiz daitezke. Testuan bertan agertzen diren aipamen batzuen arabera, egile nagusia Juan Perez Lazarraga izan zen, Larreako Dorreko jauna eta Lazarragatarren leinukoa. Leinu horrek Oñati eta Agurain-Zalduondo artean barreiatu ditu adarrak, eta «idazle ezagun bat eman du, jakintsu genealogista bat, bere leinuaren erlazio genealogikoa osatzen urte asko eman zituena eta 1589. urte aldera burutu zuena (hainbat kopia daude artxibo pribatu batzuetan). Idazle hori Juan Perez Lazarraga bera da, Larreako Dorreko jauna, aipatutako erlazio genealogikoan hark berak aitortzen duen bezala» (Aguinagalde 2004: 3-5). Aguinagalderen hipotesiari jarraiki, genealogista eta eskuizkribuaren egilea den «poeta» pertsona bat eta bakarra dira.

Dirudienez, Juan Perez Lazarragak gutxienez 1564tik 1567ra bitarte idatzi zuen koadernoa (data horiek 21., 23. eta 48. folioetan agertzen dira)25, baina hori ere ez dago garbi26 eta geroagoko27 zatiak izango dira seguruenik.

Koadernoaren lehen herena artzain-obra batek hartzen du. Prosaz eta bertsotan idatzi zen, baina osatu gabe dago. Baliteke gaztelaniazko artzain-nobelaren baten itzulpena edo egokitzea izatea. Oraindik ez dakigu ba ote dagoen loturarik obra horren eta koadernoaren gainerako zatiaren artean. Izan ere, beste zatian konposizio poetikoak ditugu (maitasunezkoak, erlijiozkoak eta abar), batzuk -gehienak- euskaraz eta beste batzuk gaztelaniaz (Lakarra 2004: XII).

Lazarragaren eskuizkribuak frogatzen duenez, XVI. mendeko kronikariek eta genealogistek bildutako eta gaztelaniazko testuetan txertatutako literatura-zatietatik eta euskaraz osorik edo zati batean inprimatu ziren liburu ospetsuetatik kanpo izan zen beste literatura-produkzio mota bat euskaraz. Horren erakusgarri ditugu, adibidez, Mikoletak "Modo de la vizcayna poesia y sus versos" atalean aipatutako bi poesiak (Michelena (1964) 1990: 132-155), XVI. eta XVII. mendeetako "poesía galante vizcaína" izenekoa (Sarasola 1990: 87-90), eta Oihenartek 1665eko Art Poétique Basque... eskuizkribuan transkribatutako beste bi adibideak (Lafitte, 1967). Guztiak XVI. eta XVII. mendeetako literatura-corpus komun baten barruan koka ditzakegu.

Literatura-ekoizpen motak, erabilitako kaligrafiak eta abarrek erakusten dutenez, obra guztiz errenazentista da. Hala ere, ezin da Etxepareren LVP obrarekin parekatu. Lazarragaren koadernoa eta LVP obra, XVI. mendeko garai desberdinekoak ez ezik, geografia desberdinekoak eta, batez ere, ekoizpen mota desberdinekoak ere badira (inprimatua eta eskuizkribua). Elkarren arteko zubirik gabeko bi ekoizpen paralelo direla esan daiteke. LVP obra euskaraz idatzitako poesia-liburu bat da, hau da, erudizio-tradiziorik gabeko hizkuntza arrunt ez-erromaniko batean idatzitakoa. Akitaniako inprimategi baten bitartez zabaldu zen, Bordelen finkatutako lehen humanisten belaunaldiaren ingurunean, peritestu editorialak erakusten duenez. Nabaria da ezin dela erabilera pribatuko eskuizkribu batekin parekatu. Izan ere, Lazarragaren eskuizkribuak gutxienez hogei urte geroago idatzitako zirriborro edo karpeta baten itxura du, eta egile baten baino gehiagoren aipamenak biltzen ditu. Gainera, beste geografia batean eta oso bestelako giro politiko-erlijiosoan idatzi zen (bi kontzeptu horiek hertsiki lotuta zeuden XVI. mendean).


III. Linguae Vascomum Primitiae (1545)

Era berri batean aztertuko dugu LVP obra. Lehenik eta behin, objektu / liburuaren «atalaseak» -Genette-k erabiltzen duen hitza- aztertuko ditugu, eta testuaren inguruetan geldituko gara. Ondoren, diskurtsoak aztertuko ditugu eta, horretarako, hiru ardatz handitan egituratuko ditugu: diskurtso metalinguistikoa, maitasun-diskurtsoa eta diskurtso politiko-erlijiosoa.

XVI. mendean euskaraz inprimatutako lehen literatura-obra da LVP, lehena eta bakarra. Gainera, egile-asmoarekin sortu zen alde batetik -egileak oso ongi zekien euskal letrak hizkuntzaren babesarekin eta ilustrazio poetikoarekin sortuko zirela-, eta inprimatzeko asmoarekin bestetik, euskal letrak beste status batera iristeko modu bakarra inprimatzea zela uste baitzuen egileak.

III.1. LVP obraren atalaseak

Arestian adierazi dugunez, LVP obra aztertzean komeni da «atalaseak» behar bezala kontuan hartzea, hau da, testuaren beraren inguruko paratestuak, peritestua eta peritestu editoriala. Genette-ren terminologia erabiliko dugu LVP obraren «munduratzea» hobeto definitzeko.

Peritestualitatearen hainbat elementuk giro humanistikoarekiko lotura uzten dute agerian. Adibidez: 1. Liburuaren izenburua: laburra, sinplea, tematikoa. 2. Prefazioaren funtzioa betetzen duen eskaintza gisako epistolaren ezaugarria. 3. Testuaren amaieran agertzen den latinezko Debile Principvm Melior / Fortvna Seqvatvr dibisaren berezitasuna. Izenburuaren esanahia zein liburu osoarena argitzeko balio du, eta «kultura-seinalea» da. Horrela, beraz, Genettek dioenez batez ere XVII. mendean garatu zen «amaierako epigrafearen» baldintzak betetzen ditu.

Liburuaren inguru humanistikoa agerian uzten duten beste elementu paratestual batzuk «peritestu editorialaren» berezkoak diren (stricto sensu) seinale guztiak dira. Adibidez:

1) Barneko portada. Latinez dago, Europako pertsona ikasi orok mezua berehala jaso zezan, seguruenik. Barneko portadan, liburuaren izenburua (Lingvae Vasconvm Primitiæ) eta egilearen izena eta funtzio soziala (per Dominum Bernardum Dechepare, Rectorem sancti michaelis veteris)28 agertzen dira. Bigarren espazioa grabatuak hartzen du. Horiek guztiak berriak ziren inprimatutako liburuetan. Izan ere, obraren egilearen izena adierazteko kezka moderno hori ez zegoen Erdi Aroan (Febvre-Martin).

2) Liburuaren amaieran agertzen den azken oharra, Frantziako inprimategietan 1550. urtera arte iraun zuen ohiturari jarraiki. LVP liburuarenak hiru urteko pribilegioaren eskaria egiten du frantsesez. Mende hartan, ohar horiek orokor bihurtu ziren Frantziako liburuetan, bai faltsuketen beldur, bai editoreei eragindako finantza-galerengatik.

3) Advertant impresor oharra. Inprimatzaileei eta irakurleei zuzenduta dago latinez, eta Leizarraga itzultzailearen ABC obra (La Rochelle, 1571) baino mende-laurden lehenago euskarazko ortografia-arauak eta ahoskera-arauak lantzeko gutxienez saio bat izan zela erakusten du. Leizarraga izan zen alfabetoa, diptongoak, Letra elkarri datchetzanac, laburdurak, puntuazioa eta silaba-ahoskera osorik eta zehatz finkatu zituen lehen autorea. Hartzaileak haurrei eta gazteei irakurtzen erakusten zieten euskal irakasleak ziren, Calvinoren29 kristau-ikasbide erreformatuaren testua ongi uler zezaten. Etxepareren liburuko oharra, berriz, oso laburra da, eta LVP liburuan sartutako berrikuntzak baino ez ditu aipatzen. Adibidez, "z letra inoiz ez dela m letraren lekuan ipintzen" aipatzen da (quod.z.nunquam ponitur pro.m)30, edota Frantzian ofizialki Tory-k 1529tik 1533ra bitarte sartu zuen ç grafia berriaren ahoskera zehatza azaltzen da (a, o eta u bokalen aurrean). Etxeparek (edo Lehet-ek) idatzitakoaren arabera, grafia horren balio fonikoa i eta e bokalen aurreko c grafiaren antzekoa da, hots, «z ce eta ci kasuan baino zertxobait latzagoa» (paulo asperius quam .z. vt in .ce.ci). Oharraren egileak aipatzen duen z txistukari horzkari ahoskabeak, beraz, frantsesez eta latinez ematen zitzaion balio fonikoa zuen, hau da, ss (Tory)31.

4) Tipografia. LVP liburua letra biribil humanistikoan inprimatu zen. Moldeko letra hori Toryk sartu zuen Frantzian, 1529. urtean, eta François Morpain-ek sartu zuen Bordelen 1542an. LVP liburuaren garaikidetasuna azpimarratzeko, kontuan hartu behar da Frantziako erresuman irakurleek, eta tartean burgesek zein irakurtzen zekien jende arruntak, «gotiko bastardoan» inprimatutako liburuak lettera antiqua izenekoan inprimatutakoak baino gustukoagoak zituztela XVI. mendearen bigarren erdialdera arte. Febvre-k dioenez, moldeko letra humanistiko hori mendearen bigarren erdialdean zabaldu zen. Arrazoia sinplea da: "gotiko bastardoak" antz handiagoa zuen eskuz idatzitako liburuen kaligrafiarekin.

5) Etxeparek prosan idatzitako eskaintza gisako epistolan eta «kopletan» erabilitako puntuazioari dagokionez, begiratu labur bat nahikoa da ikusteko ez direla zorrotz aplikatzen Frantzian bost urte lehenago Etienne Dolet humanistak La Pvnctvation de la Langve Françoyse (in La manie de bien tradvire d'vne langve en aultre... 1540) obran puntuazioaren inguruan bultzatutako arau berriak. Frantsesezko oharrean izan ezik, ia ez dago komarik euskarazko corpusean. Amaierako puntuaren erabilerari dagokionez (Doletek zioenez, esaldia amaitzean ipini behar zen, eta hurrengo esaldia letra larriz hasi), LVP liburuan ongi markatuta dago prosazko hitzaurrearen esaldi jakin batzuen amaieran, baina ez sistematikoki. Zenbaitetan, zuriune tipografiko batek eta hurrengo esaldiari hasiera ematen dion letra larriak adierazten dute puntu horren tokia. Gainerako kasuetan, koplaren edo ahapaldiaren amaieran agertzen da, frantsesezko laisse izenekoan edo gaztelaniazko koplan bezala. Erabilera tradizionala da: gogoan izan behar da Juan del Encinak bere Cancionero (1496) obran emandako araua; honako hau zioen koplaren puntuazioaz: en fin de la copla ha se de poner colu(mna) q(ue) es un pu(n)to solo32 (Encina (1496) 1928: vj). LVP liburuko poesietan, lerro bakoitzaren batasun semantikoa eta gramatikala amaieran puntuaziorik ipini gabe markatzen da ?salbuespenak salbuespen?, eta hurrengo lerroa letra larriz hasten da33.

6) LVP liburuaren barneko portadan eta hitzaurrearen amaieran agertzen diren zurezko grabatuak. Bi grabatuek Kristo dute ardatz. Pasioaren Gurutzearen irudia agertzen da, erdian bi kasuetan. Ikono horiek Frantziako joera guztietako erreformatzaileen gustukoak ziren oso. LVP liburuan asmo jakin batekin erabili zirenik ziurtatu ezin bada ere, azpimarratu beharra dago Erasmoren lema kristozentrikoa ekartzen dutela gogora: «Helburu bakarra, Kristo norberaren aurrean jartzea». Imitatio Christi obra sinbolikoki aipatzeko modu bat da. Adierazi beharra dago kontraste handia dagoela erlijio-grabatu horien eta izenburuaren konnotazioaren artean (konnotazioa erabat profanoa da).

7) Azal pertsonalizatua argitaratu eta urte batzuetara jarriko zioten seguruenik, eta guk, era arbitrario samarrean, peritestualitate editorialaren eremuan sartzea erabaki dugu, zehazki non ez badakigu ere. Egia esan, liburuen koadernaketa zein salmenta inprimatzailearen ogibideari lotutako jarduerak ziren XVI. mendean. Geratzen den LVP liburuaren ale bakarraren luxuzko azala Julien Vinson bibliofiloak deskribatu zuen 1891ean. Condeko printze-printzesen liburutegian zegoela adierazi zien, beste xehetasunik eman gabe. 2006an eta 2007an LVP liburuaren ale hori Parisko Tolbiacen dagoen Frantziako Liburutegi Nazionalean aztertu ondoren, zehaztasun batzuk gaineratu ditzakegu jabearen inguruan. Zehaztasun horiek harrera azpimarratzen dute34. Kanpoko larruzko azalean agertzen diren arma heraldikoak Luis Borboi Conderenak (Luis I.a, 1530-1569) dira, hau da, 1548tik aurrera Joana Albretekoaren senarra eta 1555-1562 urteetan Nafarroako erregea izan zen Antonio Borboikoaren anaia gaztearenak. Baliteke LVP liburua haren familia politikoaren liburutegi batekoa izatea: koinataren, hots, Joana Albret erreginaren liburutegikoa izan liteke. Beharbada, erreginak Margarita Nafarroakoa amarengandik jarauntsi zuen liburutegia. Izan ere, ama poeta zen (Heptameron obraren egilea), eta ideia erreformistekin konprometitutako idazle asko babestu zituen, hala nola Lefèvre d'Etaples edo Clément Marot poeta. Margaritak, gainera, liburutegi onak zituen Nafarroako lurretan, Pauen, Odosen eta Neracen. Horrez gain, bizirik zegoen 1545ean, LVP liburutegia inprimatu zen urtean, alegia. LVP liburuak errege-liburutegira (gaur egun BnF) iritsi arte egin zuen ibilbideari buruz, berriz, ezer ez dakigu. Barneko azalean dagoen zigilu gorriak (Bibliothèque royale zigilu-markarekin) adierazten duenez, liburua seguruenik XVIII. mendean sartu zen gaur egungo BnFan.

LVP liburua semiotikoki «irakurgarria» zen kanpoko edozein hartzailerentzat, betiere latinez baldin bazekien eta liburuaren unibertsoa osatzen zuten korronte humanistikoen berri baldin bazuen. Zeinu paratestual jakin batzuek -hala nola izenburu tematikoa eta azken dibisa latinez idatzita egoteak, aukeratutako tipografiak eta abar- berehala adieraziko zioten LVP liburua bere mundukoa zela, hau da, Frantziako Errenazimenduaren lehen zatikoa (dakigunez, garai hura oso irekita egon zen Italia errenazentistatik iristen ziren korronterik berrienetara).

LVP liburuaren hartzaile nagusia, berriz, hizkuntza-komunitate jakin batekoa zen: liburuan euskaraz garatutako diskurtsoa irakurtzen eta ulertzen zekien komunitatekoa. Hartzaile horrek ongi zekien, «hitzaurre-instantziak» esaten ziolako eta liburuaren status materialak liburu inprimatuaren paratestualitate bereziarekin ere esaten ziolako, bere herri-hizkuntzak, ordura arte erudizio-tradiziorik izan ez zuenak, muga bat gainditu zuela liburua inprimatu izanari esker. Zalantzarik gabe, pertsona ikasien kezka burutsua da. Lafon ere konturatu zen poetika aztertu zuenean: «?un art déjà sûr préside à leur composition et à leur mise en place. Le poète utilise avec adresse les procédés variés, anciens ou plus récents, que la langue lui offrait» (1951) 1999:756). Etxepare ez da inola ere «herrikoia» («ezikasi» hitzaren zentzuan behintzat), eta Oihenartek 120 urte geroago (Frantzian XVI. mendearen lehen erdialdean nagusi zirenez bestelako irizpide estetikoak zeuden garaian) Etxepareren kontra agertutako mespretxuzko iritziak ez dira hitzez hitz ulertu behar, aldez aurretik bi idazleen poetiken arteko alde saihestezina kontuan hartzen ez bada.

LVP liburuaren paratestualitatearen atalaseetan eta atarietan sartu ondoren, liburuaren diskurtso-aniztasuna aztertuko dugu: 1) hizkuntza babesteko eta ilustratzeko diskurtsoa edo diskurtso erreflexiboa; 2) maitasun-diskurtsoa; 3) diskurtso politiko-erlijiosoa.


III. DISKURTSO ANIZTASUNA LVP-AN

III. 1. Hizkuntzaren inguruko diskurtso erreflexiboa

Frantseserako (hots, LVP liburuan aipatzen den erreferentziazko hizkuntza bakarrerako) egiten ari zena euskarara egokitzea izan zen Etxepareren asmoa, eta euskararen defentsa bat aurkeztu zuen lehen aldiz (aurreko mendearen amaieratik aurrera hori moda-modan egon zen inguruko herri-hizkuntzetan). Ikusi dugunez, defentsa hori diskurtso metalinguistiko paratestual bat da LVP liburuan, eta izenburu tematikoaren, hitzaurrearen latinezko azken dibisaren eta tipografiaren bidez adierazita dago.

Hala ere, hizkuntza-diskurtsoa zabaldu egiten da ondoren corpusaren barruan, azken bi poemetan (Contrapas eta Sautrela), hizkuntzaren alegorizazioaren bidez (Contrapas poeman), aukeratutako forma prosodikoaren bidez eta testuaz haraindiko beste migrazio batzuen bidez. Bi poema horiek ahaidetuta daude Frantziako rondeau generoarekin. Adierazi beharra dago genero horren forma berrituak Sebilletek jaso zituela Art Poëtique obran (1548), 1556). Rondeau generoaren egitura errepikaren erabilera berezian oinarrituta dago: égitura zirkularra da, generoari lotuta egon zen, eta beharbada artean ere lotuta zegoen dantza bezalaxe35. XVI. mendearen lehen erdialdeko Frantzian, Grands Rhétoriqueurs izenekoek eta Clement Marotek moda-modan jarri zuten berriz Erdi Aroko rondeau generoaren teknika, oso plastikoa. La Pleiade izeneko talde poetikoak, Du Bellay buru zuela, baztertu egin zuen genero hori mendearen bigarren erdialdean. Adierazi beharra dago Etxeparerentzat rondeau generoaren eta dantzaren arteko lotura gardena zela artean. Izan ere, Contrapas eta Sautrela dantza-izenak dira, eta kontrapasa zirkuluan dantzatzen zen36. Baliteke Etxeparek, bere garaian modan zeuden rondeau guztiez gain (trioleta, «rondeau sinplea», «rondeau bikoitza», «perfektua»), beste aldaera batzuk ere ezagutu izana eta birtuosismora jo izana lingua vasconum-aren lehen fruitu haiek aurkezteko. Beharbada Etxeparek contrepas dantza ezaguna ?eta oso dantzatua? izango zuen buruan Contrapas poema idaztean, eta, beharbada, rondeau motako errepikaren bi formak (luzea eta rentrement izenekoa, berehala aipatuko ditugunak) contrepas dantzaren ohiko bi pausoei zegozkien, hots, pauso luzeari eta pauso etenari. Izan ere, Contrapas poemaren errepikak arau berezia du: 1) hiru lehen koplen amaieran, tipografikoki isolatua, hasierako errepika luzea (Heuscara ialgui adi ca(m)pora) errepikatu egiten da, baina amaiera aldatuta; eta 2) hurrengo hiru koplen amaieran, rentrement edo palinodie izenekoa errepikatzen da (Sébillet 1548). Teknika horretan, ahapaldi bakoitzaren amaieran ez da aipatutako hasierako errepikaren hemistikioa errepikatzen (rondeauetan egin ohi zen bezala), Heuscara hitz esanguratsua baizik (bi zuriune tipografikoren artean, isolatzeko), Lemaire de Belges réthoriqueur-aren Grande concorde et petite avarice izeneko rondeau ezagunean bezala. Rondeau horretan, grande adjektiboa baino ez da errepikatzen hurrengo bi ahapaldien amaieran. Clément Marotek ere teknika hori imitatu zuen Aux damoiselles paresseuses d'écrire à leurs amis rondeauan. Rondeau horretan, hasierako errepika Bonjour: et puis, quelles nouvelles da, eta rentrement delakoa, berriz, bonjour hitza baino ez. Baliteke Contrapas poesiaren ialgui adi errepikaren aditz-sintagma Margarita Nafarroakoaren Madame Charlotte parlait à son âme rondeauari lotuta egotea. Izan ere, rondeau horren hasierako errepika saillez dehors, mon âme, je vous prie da, eta rentrement delakoa, berriz, Saillez-dehors. Hau da, Etxepareren ialgui adi ospetsuaren frantsesezko bertsioa. Sautrela poesian, Frantziako rondeauan oinarritutako beste aldaera bat aukeratu zuen Etxeparek. Aldaera horretan, poema zirkularki ixten da, amaieran errepikatzen den hasierako errepikari eta anplifikatzeko balio duen aurreko dantza-doinu bati esker.

Lehen ilustrazio horretan (en abyme), hizkuntzak bere buruari buruzko gogoeta egiten du eta eraldatu egiten da liburuak aurrera egin ahala. Bigarren ilustrazioa, berriz, 11 poesiak osatzen dute, eta erretorika gaiaren ingurukoa da.

III.2. Maitasun-diskurtsoa

Maitasunezko poesia guztiek oso erretorika landua dute. Bi multzo bereizi behar dira. Lehen hiru konposizioek osatzen dute lehena. Horien funtzioa, idatzita dauden hizkuntzaren ahalmenak erakustea ez ezik, egilearen «niaren» jarrera ezartzea eta argitzea ere bada. Ordena honetan agertzen dira:

1) Amorosen gaztiguya; «ni» poetikoak (egilearenak, kasu horretan) bere ezkontzazko fede-egintza aldarrikatzen du lehenik eta behin. Ez da maitasun "mundanoaren" esparruan kokatzen, maitasun espiritualaren esparruan baizik.

2) Emazten fauore; oso lotuta dago XVI. mendearen lehen zatian Europako literaturan modan egon zen emakumeen aldeko Declamatio izenekoekin (aurreko garaietan aldekoak eta kontrakoak ziren aldi berean). Emakumeen dohainak zerrendatzen dira, eta gizonaren eta emakumearen arteko koitoaren ebokazioak dakarren klimaxarekin amaitzen da zerrenda. Kuarteto horren harrerak XIX. mendean arazoak izan bazituen ere (zentsuratu ere egin zuten), erabilitako doinua beti da jasoa, inoiz ez lizuna, Lafon irakasleak adierazi zuen bezala (Lafon (1952) 1999: 772).

3) Ezconduyen coplac; ezkonduen kontrako Declamatio bat egiten da bertan. Maitasunezko hurrengo zortzi poemak ohiko kasuistikan sartzen diren fikziozko hainbat maitasun-egoeraren arabera egituratuta daude. Poema horien funtzioa maitasunaren arriskuak islatzea eta argitzea da. Baina ez da alde batera uzten Etxepareren helburu orokorra, hau da, euskarak edozein maitasun-erretorikatan duen plastikotasuna agerian uztea.

Bost poesia Okzitaniako kortesia urrunetik iritsitako tradizio neopetrarkarraren barruan kokatuta daude: «Amoros secretuqui37 dena», «Amorosen partizia», «Amoros gelosia», «Amorez errequericia» eta «Amore gogorraren despita». Maitasun-harremana adulterio-harremana da nagusiki, generoak eskatzen duen bezala, edota arerioek eragotzitakoa. Nolanahi ere, maitasunak sekretua eta sufrimendua dakar maitaleentzat eta, bereziki, gizonarentzat (gizonezkoaren «nia» maiz agertzen da poemetan).

Hiru poema kortesia-tradiziotik kanpo daude: Potaren galdacia, Amorosen disputa eta Ordu gayçarequi horrat çaquiçat38 elkarrizketa-poesiak dira (azken hori lau lerroko ahapaldi bakarra da eta, zalantzarik gabe, hasitako elkarrizketa-poesia baten zati bat da). Galdutako beste poesia baten zati bat izan liteke, edota, besterik gabe, Lafonek dioenez, egikera prosodiko berdina duen aurreko poesiako «Amorosen disputa» kuarteto bakan bat.

Emakumezkoa jadanik ez da lortezina, bertikaltasuna hautsi egin da, gizonezkoa ez da maitasunez desegiten bere damaren aurrean, berak zuzentzen du maitasun-harremana. «Amorosen disputa» poeman argi eta garbi aipatzen den bortxaketa (Oray nahinuçuya heben vorchatu), ez da agerian geratzen, eta baliteke bi gazte ezkongaberen arteko maitasun-jolasaren osagaia izatea. Emakumearen gorputza ez da gogora ekartzen, eta desira erotikoa ezabatuta dago. Egilea maitasun-erretorikaren kortesia-egituran askoz erosoago bazegoen ere, erretorika-jokoa aldatzea eta disputatio batzuetan modu «lotsagabea» esperimentatzea erabaki balu bezala gertatzen da dena. Disputatio horietan, maitasunaren pathosa alde batera utzita, modu horizontalean planteatzen da gizonaren eta emakumearen arteko harremana, eta umorea eta ironia erabiltzen dira. Horrek ere agerian uzten du euskararen plastikotasuna, maitasun-erretorikaren aldaera guztietara egokitu baitaiteke.

Hala ere, maitasun-diskurtsoa ez da diskurtso nagusia LVP liburuan. Hizkuntzaren aldeko jarrera garbiarekin batera, beste diskurtso bat agertzen da, zoliagoa, baina funtsezkoa: politiko-erlijiosoa.

III.3. Diskurtso politiko-erlijiosoa

Etxepareren erlijiozko poesiak bi multzo handitan bereiz daitezke, gure ustez39: 1) «Kristau Ikasbidea» (Doctrina Christiana, DC), bizitzaren funtsezko uneetarako otoitzak biltzen dituena, eta «Dekalogo» bat; 2) «Judizio orokorra» (Iudicio generala, JG).

Erlijiozko poesiak euskararen «defentsaren eta ilustrazioaren» funtsezko elementuak dira, egilearen jarrera ideologikoa uzten baitute agerian. Euskarazko kristau-ikasbide bat lehen aldiz eta itzuli gabe proposatze hutsa esanguratsua da: herri-hizkuntzan idatzitako deboziozko testuak irakurtzeko eta buruz ikasteko gaitasuna zuten irakurle arruntekin zuzenean harremanetan jartzeko eta irakaskuntza hori modu sinplean zabaltzeko borondatea erakusten du. Nabari da, halaber, euskaraz mintzatzen zen Akitaniako lurraldeetan irakurleak prest zeudela testu sakratuak beren hizkuntzara itzulita irakurtzeko 1545. urtearen aurretik, hau da, Leizarragaren TB obra editatu baino mende-laurden lehenago. Jarrera hori are interesgarriago bihurtzen da DCaren esparru lexikoa aztertzen badugu eta funtsezko hitz batzuei (obra honac, oracione, gracia, vihoça eta abar) edo enuntziazio-egintzako diskurtsoaren seinaleei erreparatzen badiegu: esatari/egilearen «ni» nagusia, Jaungoikoari zuzentzeko erabiltzen duen «zua», eta benetako kristau-ikasbidean hezi behar duen hartzaile/irakurleari zuzentzen zaionean darabilen lagunarteko «hia», zenbaitetan aginteran agertzen dena (pensa eçac; orhit adi...). Analisia sakontzen badugu eta testuaren puntu jakin batzuk aztertzen baditugu, gai nagusi batzuk agertzen direla ikusiko dugu, hala nola fedetik kanpoko alderdien aurreko barne-bizitzaren nagusitasuna, barne-otoitzaren garrantzia (forma liturgikoen gainetik), gurutziltzatzearen begiespena eta abar. Devotio Moderna (DM) izeneko mugimendu espiritualaren berezko gaiak dira, eta Thomas Kempis-en (1380-1471) De Imitatione Christi (DIC) obran agertu ziren. Ez litzateke harritzekoa izango Etxeparek DIC obra irakurri izana, eta, agian, DM korrontean sortutako antologia espiritualak (Rapiara edo Collectaria izenekoak) ere bai. Korronte horren eragina ez ezik, Erasmorena ere jaso zuen Etxeparek, zuzenean edo zeharka, Frantziako beste autore batzuen bitartez (Meaux taldeko Lefèvre d'Etaples edo Briçonnet? Margarita Nafarroakoa?) edo Espainiako beste batzuen bitartez (Vives? Juan de Valdes?). Etxepareren erlijiozko poesietan, Erasmoren zenbait obraren eragina nabari da. Horien artean, honako hauek aipa daitezke: De amabili concordia ecclesiae (1533) (erreforma katoliko baten alde lan egiteko prestasuna, betiere zisma saihestuta, santuekiko eta Ama Birjinarekiko gurtzaren inguruko jarrera moderatua, «obra onen» beharra -sola fides izenekoaz gain- eta abar); De praeparatione ad mortem (1534); Enchiridion militis christiani (1504), DCaren Harmac eryoaren contra azpikapituluan ez ezik, barne-azterketaren aldeko diskurtso orokorrean ere bai; Encomium Moriae (1511), agintari zibilen kontrako aipamen batzuetan. Gainera, Erasmoren (eta 1517ko Luteroren) beste eragin bat ere ikus daiteke, barkamenak baztertzeko eta Purgatorioa ezabatzeko asmoa erakusten baitu Etxeparek (ezkutuan bada ere). Etxepareren post mortem mundu-ikuskerak Erasmoren ikuspegiari jarraitzen dio: geografia bipolarra (Paradisua / Infernua), Purgatoriorako lekurik gabe (barkamenen merkataritzaren xede nagusia zen Purgatorioa, eta Lutero horren kontra altxatu zen).

Hala ere, ikuspegia osatzeko, aipatu beharra dago Erasmok Mossen Bernat echaparere(n) cantuya obran izan zuen eragina. Obra horri leku berezi bat eskaini behar zaio, kontaketa autobiografikoa baita, aske irten ondoren idatzia. Lejeunek zehaztutako genero autobiografikoaren berezko ezaugarriak ditu: 1. Nia bereizi egiten da egile/narratzaile/pertsonaiarengandik (izenburutik bertatik aurrera ikus daiteke hori). 2. Egileak irakurlearekin finkatutako itun autobiografikoa errespetatzen da: kontatutako gertaera erreala da, eta zorigaitza jasan zuen pertsona ni naiz. 3. Kanpoko errealitate baten aipamena agerikoa da: niak kontatzen duenez, erregek (Joanes II.ak? Henrike II.ak?) Biarnoko gortera joateko deia egin zion, eta bidegabeki espetxeratu zuen kalumniazko salaketapean.

Jose Maria Huartek (1926) Nafarroako Artxiboan aurkitutako bi dokumentutan oinarrituta, Nafarroako gerran Gaztelaren aldekoekin bat egiteagatik espetxeratu zutela esan izan da. Baina, Gaztelako Koroaren aldekoa bazen, zergatik agindu zuen bere liburua Frantzian inprimatzea, eta ez Espainian? Bi hipotesi aurreratu daitezke:

1) Espetxeratu izanaren arrazoia Huartek aurkitutako bi dokumentuetako batean jasota dago. Dokumentu horri esker, Baionako gotzainak Etxepare (pertsona ikasia eta «ospe onekoa») Garaziko bikario nagusi izendatu zuela, eta lurraldea hartua zuten Gaztelako indarren oniritziarekin izendatu zuela dakigu. Badakigu, halaber, Garaziko haraneko elizgizonen portaera lizunekin amaitzeko eman ziotela kargua, eta egin zuen lan eraginkorrak ez zuela harrera ona izan, protestak izan baitziren: que no es la clerezía en general sino algunos particulares a quien el ha corregido y traydo de mal y desonesto vivir al bueno, y porque les ha bedado los juegos y otras dissoluçiones, lo quoal se conssentía en tiempo de don Pedro de Mendicoaga. 1523an bikario nagusiaren kargua Ainciondo delako baten esku zegoela jakinik, honako hipotesi hau aurreratu daiteke: espetxeratzea 1520tik 1523ra bitarte gertatu zen, hau da, Leheten heriotzaren (1520) eta Ainciondok haren lekua bete zueneko aldiaren (1523) artean. Arrazoia Etxepareren erasmismoa izango zen, eskuizkribuan argi eta garbi iradokitakoa eta Etxepareren jurisdikziopean zegoen lurraldean garatutako jardun erreformistan islatua. Lan hori ezetsi egin zuten, salaketa jarri baitzioten. Hala ere, nekez uler daiteke erregea erlijio-kontuengatik iraindu zuela. Izan ere, 1518tik 1531ra bitarte Ane Nafarroakoa erregeordea zen40 eta Etxepareren testuak kalumniazko salaketa baino ez du aipatzen, ezer gehiago zehaztu gabe.

2) Hipotesirik sinesgarriena honako hau da; espetxeratzea geroago gertatu zen, 1541-1545 urteetan. Urte horietan, Henrike II.a Biarnora joan zen Espainiarekiko hurbilketa baten bila, ezin baitzuen Frantziaren laguntza lortu41.

Testuaren eskema kristikoa da, funtsean Jesukristoren Pasioan oinarritua. Kritika garbia egiten dio botere tenporalari (erregeari), eta Jaungoikoaren boterea, benetako justiziaren iturria, goraipatzen du. Baliteke testuaz haraindiko migrazioen fruitua izatea. Beste adibide askoren artean, gogoan izan behar ditugu lehenago Margarita Nafarroakoak edo Clément Marotek aipatutako presoaldiak (azken hori hainbat aldiz espetxeratu zuten bere ideia ebanjelistengatik).

Laburbilduz, bere erasmismoa «egosi» duen erasmista izan zen Etxepare. Jaungoikoarekiko elkarrizketa intimoaren aldeko gizona zen, Devotio moderna mugimenduaren jarraitzailea, eta Imitatio Christi obraren eta San Pauloren epistolen irakurlea. Meaux taldeko Lefèvre d'Etaplesen eta Briçonneten idazkien eraginik jaso al zuen? Kontuan izan behar da talde horretako kiderik ospetsuenak Margarita Angulemakoarengandik oso hurbil egon zirela 1517-1520 urteetan. Etxeparek Eliza Katolikoaren erreforma zismara iritsi gabe lor zitekeela sinesten zuen, eta oso urrun zegoen kalbinismotik. Margarita Nafarroakoak ere baztertu egin zuen kalbinismoa bere bizitzaren amaieran, baina Joana Albretekoa (Margaritaren alaba) eta haren senarra Antonio Borboikoa (geroago Nafarroako errege-erreginak izan zirenak) kalbinistak izan ziren, baita, arestian ikusi dugunez, LVP liburuaren jabea zen Antonioren anaia gaztea Luis Borboi Condekoa ere (Luis I.a).

LVP liburua Espainiako erresuman inprimatu ahal izango al zen? LVP obra hizkuntza ez-erromaniko ulertezin eta, beraz, zentsurarako kontrolaezin batean inprimatzeak arazoak sortuko zituen seguruenik. Izan ere, gutxienez hamabost urte lehenagotik, ortodoxia katolikoa zaintzen zuen Espainiako Inkisizioak gero eta kontrol zorrotzagoa ezartzen zuen Philosophia Christi (Bataillon) korrontearen jarraitzaileengan. Nekez inprimatuko ziren zentsuratu gabe, adibidez, honako bertso hauek (erabat erasmistak dira eta, bertan, barne-otoitza kanpoko edozein adierazpen liturgikoren gainetik zegoela adierazi nahi zuen Etxeparek): Apezeq ez apezpicuq ez etare aytasaynduc / Absoluacen halacoaren eceyn bothereric eztu / Iangoycua bethiere vihocera sodiagoçu / Guhaurc vano segurago gure gogua diacuxu / Gogua gabe hura vaytan hiçac oro afertuçu.




Oharrak



1. J. Lakarra eta B. Urgelli eskerrak eman nahi dizkiegu lan honen Sarreran eta lehenengo atalean (I. Literatur testuen zatiak) egindako ohar eta zuzenketengatik .

2. XVI. mendea baino lehenago idatzitako literatur atalak ere badirela uste dugu. Esaterako, «Nafarroako herri-otoitza», 1975ean Gifford eta Molhok Iruñeko Katedraleko 7. kodigoan aurkitua. Cf. Mitxelena (1964) 1990, 57-58. orr.). Cf. Aurrerago I. Literatur testuen zatiak atalean.

3. «Nafarroa Berria».Albreteko etxeko errege-erreginen antzinako lurrek osatzen zuten, 1512an Fernando Gaztelako erregeak anexionatu zuen Nafarroako antzinako erresumako lurralde historikoa izan ezik, eta Margarita Angulemakoak 1527an Henrike II.arekin ezkontzean eskuratu zituen lurraldeak gaineratu zitzaizkien.

Fernando Katolikoa hil ondoren, Nafarroako gerrak beste 15 urte iraun zuen, antzinako erresuma berreskuratu nahi zuen Albreteko familia legitimoaren eta Karlos V.aren artean. Azken horrek ahal izan zuen guztia egin zuen Behe Nafarroa ere («mendiz bestaldekoa») militarki anexionatzeko, baina Albreteko familiaren esku utzi zuen behin betiko 1527-1530 urteen inguruan.

4. Behe Nafarroako Estatuen bilerak erakusten du Karlos V.ak galdua zuela jada itsasoz bestaldeko portuak konkistatzeko itxaropena 1527-1530 urteetarako (Goyhenetche 1999: 98).

5. Kristau-ikasbide horren aleen inprimaketari eta banaketari buruz, ikus Ricardo Urrizola Hualde: «Sancho de Elso y su Doctrina Cristiana en 'castellano y vascuence'», FLV, 38. urtea, 101. zk., 2006, 109-14 or.; ikus Goñi Gaztambide: "Sancho de Elso y su Catecismo bilingüe: nuevos datos", FLV, 27. urtea, 68. zk., 1995, 7-22 or.

6.Ikus Nicolas Antonio: Bibliotheca Hispana nova, Erroma, 1672. Ricardo Urrizola Hualdek aipatua, op. cit. 109. or.

7. Teknika Pierre d'Urterengan agertzen da oraindik (G. Bilbao 2008).

8. Osatu gabe dagoen alea da. Ikus L. Michelena (Textos Arcaicos Vascos, 1964), B. Urgell (Hiztegi Hirukoitza-ren osagaiez, 2000) eta, batez ere, J. Lakarraren edizio kritikoa: Refranes y Sentencias (1596). Ikerketa eta edizioa. Edizio kritikoa, Euskaltzaindia, Bilbo, 1996. Ikus, halaber, Joseba Lakarraren azterlanak: «Refraneros vascos antiguos anteriores a Oihenart» in Gorka Aulestia (ed.), Los escritores. Hitos de la literatura clásica euskérica. Sancho el Sabio Erakundea, Gasteiz, 141-175. or.; "Filologi-ikerketak Refranes y Sentencias-ez: historia eta kritika", Enseiucarrean 13, Deustuko Unibertsitatea, 1997, 23-76 or. Ikus aurrerago Garibairen atsotitzen eta esaren eskuz idatzitako bildumak.

9. J. Urquijok eta Vinsonek Viva Jesus obra (Mitxelena, 1956) XVI. mendeko kristau-ikasbide baten edizio berantiar bat izan zitekeela adierazi zuten, baina hipotesi hutsa da. Jatorrizkoa XVII. mendekoa izan daiteke (J. Lakarrak dioenez).

10. Egileek azpimarratua. Hori oinarrizkoa da, gainerako «obrak» ahozkoak, zatiak, enkarguak edo nahasteak baitira.

11. Izan ere, XVI. mendea «une époque tournante, où le monde ancien bascule dans la modernité» izan zen (P. Zumthor, 1993).

12. Ez da gaur egun ezagutzen dugun Zuberoako herri-antzerkia (tragedia edo pastoral izenekoa), Europan XVI. eta XVII. mendeetan modan egon zen artzain-antzerkia baizik. Ikus B. Oyharçabalen interpretazioa (2004, 209-210 or.): "Il est fort probable que le terme pastorale dans cette citation a pour contenu celui qu'il avait en français classique. La première édition (1694) du dictionnaire de l'Académie française en donne une définition on ne peut plus claire: pièce de théâtre dont les personnages sont des bergers et des bergères. Selon les éléments dont nous disposons, il est vrai très peu nombreux, on peut donc supposer que la pastorale Le berger rouge d'Etchegaray appartenait à ce qui constituait l'un des trois genres majeurs de la comédie à cette époque, à savoir, la tragédie, la tragicomédie et, donc la pastorale. On le sait, ce terme, tout comme celui de tragédie avec lequel il fut longtemps en concurrence, fut utilisé par la suite comme terme spécifique pour désigner les représentations de théâtre populaire données en Soule et dans la région, mais il s'agit-là d'un emploi dérivé, que l'on ne saurait attribuer également à Oihenart sans risquer de commettre un regrettable anachronisme lexical". Irakurri garatutako arrazoibide osoa 208-212 orrialdeetan.

13. Arzain gorria, hitzez hitz, El Pastor Rojo da gaztelaniaz eta Le berger rouge frantsesez, baina beharbada kolore "gorriak" artzainaren ilearen kolorea adierazten du. Hori adieraziko balu, El pastor rubio eta Le berger blond itzuli beharko litzateke, eta idealizazio neopetrarkista bat izango litzateke, artzain ilehori maitemindu baten ebokazioa.

14.Gero ere gauza bera gertatzen da: ikus Iturbe (Contribución..., 1657).

15. Ikus Oihenartek 1657an emandako definizioa: "eressiac, les vieilles chansons qui contiennent quelque histoire, ou narration".

16. Ikus Jean de Jaurgain: Quelques légendes poétiques du Pays de Soule, berrargitarapena: Lacour / Rediviva, Nîmes 1992.

17. Madrilgo Liburutegi Nazionaleko eta Parisko Sainte Geneviève Liburutegiko eskuizkribuak (P. Urquizu 2000:152-153).

18. Ikus A. Unzueta Echevarria: Nuevos datos sobre el reformador de ermitaños y poeta vasco Juan de Undiano, FLV 14. urtea, 39. zk., 1982.

19. Esteban Garibai, gortearen enkarguz atsotitzak eta esaerak biltzeaz gain (J. Lakarrak dioenez), liburuzaina eta Felipe II.aren kronikaria izan zen. Haren obrarik ospetsuena honako hau izan zen: Los XL Libros del Compendio Historial Universal de todos los reinos de España..., Plantin, Anberes, 1596.

20. Ikus Luis Michelena: Textos arcaicos vascos..., ASJU, 1990, eta J. Arriolabengoa Unzueta: "Erdi Aroko kanta ezezagunak Ibarguen-Cachopin kronikan", ASJU, 1996; Ibarguen-Cachopín Kronika. Edizioa eta Azterketa, argitaratu gabeko doktore-tesia, EHU, 2006.

21. Kapitulu honi buruzko informazio zabalagoa nahi izanez gero: ikus Michelena, Luis. (1964) 1990 Textos arcaícos vascos, eta Sarasola, Ibon. 1990. Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos in Anejos de ASJU, XI. Gipuzkoako Foru Aldundia-Euskal Herriko Unibertsitatea, Donostia-San Sebastián.

22. Gvre Aita bat eta kredo bat (Sinhesten dut), azken hori osorik. Bi otoitz horiek Leizarragaren itzulpen batzuei lotuta daudela dirudi. Ikus Oraison Dominicale en Basque eta Le Symbole des Apostres en Basque in Description de plusieurs Isles par M. André Thévet (BnF: Fonds français, 17174. eskuizkribua, 9. folioa).

23. Adibidez, J. Lakarrak dioenez, Bretainiako Kanta ez zen XV. mendean konposatu, XVI. mendea ongi sartuta zegoenean baizik. Halaber, kontuan hartu behar da "Erromantzetegia" XVI. mendearen bigarren herenean egon zela goren gorenean. Halaber, ikus Sarasola, op.cit. 77-82.

24. Ikus G. Bilbaok eta R. Gomezek (JUMI) Koldo Mitxelena Katedraren II. Kongresuan aurkeztutako txostena (UPV-EHU, Gasteiz, 2007ko urria).

25. Ikus F. Borja de Aguinagalde «Datación de un manuscrito en euskera del siglo XVI» (2004: 4).

26. "Kasuren batean (Aguraingo erreketa) data bat dator kontatzen denarekin, ez, ordea, konposizioarekin edo kopiarekin" (J. Lakarra).

27. "Kopiaketa-akats nabariak daude; kasuren batean, "berrikuntzak" ere agertzen dira: joan zedin / joan zen, eta abar" (J. Lakarra)

28.Sancti michaelis veteris «Eiheralarre» da euskaraz.

29. Eta, beharbada, Daviden salmoen eskuz idatzitako euskarazko bertsioak irakurtzeko aukera izan zezaten, horren berririk ez badugu ere. Baliteke itzulpen horiek 1562ko Marot-De Bèze frantsesezko edizioan oinarrituta egin izana (esan beharra dago, bide batez, edizio hori de facto erabili zela Gaskoniako eta Biarnoko hizkuntzetan inprimatzeko).

30. Ikus J. Oroz Arizcuren: "Linguae Vasconum Primitiae: ¿1545?..." (Iker 21, 2008:453).

31. «Zeta comme dit Galeotus Martius (?) non est litera, sed duplex sibilus, Id est, duplex SS (...). C'est-à-dire, Z nest pas lettre, mais est vng siflement double, qui vault deux. SS» (Tory (1529) 1931: LXIIII).

32. Laburdurak kendu eta hitzak osatu egin ditugu, parentesi artean (artikuluaren egileak).

33. Puntuazioaren inguruan, ikus, halaber, Lafonek adierazitakoak, 1952 (1999): 761.

34. LVP liburuaren harrerari lotutako beste bi puntu adieraziko ditugu: Compendio histórico de la Muy Noble y Muy Leal Provincia de Guipúzcoa delakoaren XIX. mendeko bertsio inprimatuan (egilea Isasti dela uste da; eskuizkribuak 1625eko data du, baina 1850ean editatu zen), Etxepareren aipamen bat eta LVP liburuko lau erlijio-ahapaldi daude, 1545eko bertsio inprimatuan agertzen direnen desberdinak. Hona hemen desberdintasunak: 1. Bereizketa hemistikioan; 2. Gaztelaniazko itzulpena; 3. Gipuzkerarako egokitze partziala. Compendio obraren eskuz idatzitako jatorrizko bertsioa egiaztatu egin beharko litzateke desberdintasunak Isastiri ala ondorengo kopiatzaile batzuei egotz dakizkiekeen jakiteko. Izan ere, "gugana iritsi den obra (Compendio) osatu egin da eskuz idatzitako kopietan", XVIII. mendetik 1850ean inprimatu arte. Horri dagokionez, ikus J. L. Orella Geografías guipuzcoanas de la modernidad: Baltasar de Echave y Lope Martínez de Isasti (1999). Oihenartek ere LVP liburuko erlijiozko poesien artean aukeratutako ahapaldi bat aipatzen du, azentu zorrotzarekin azken silaban (Notitia..., 2. edizioa, Paris 1656). Oihenartek, halaber, Bernard Etxepare izena aipatzen du 1665eko zirriborro batean (eskuizkribuaren izenburua: L'Art Poétique Basque). Besteak beste, Rouenen bigarren edizio bat izan zela dio, eta egilea "Adrian" (edo Adrien) "Morront" (edo Morrontz, edo Morron) izan omen zen. Edizio hori 1604-1630 urteen inguruan egin zen. Haren--edo homonimo baten--aipamen gehiago ere aurkitu ditugu Roueneko udal-liburutegian, baina 1635. eta 1637. urtera artekoak. Ikus, halaber, P. Lafitte: "Quand parut la deuxième édition de Linguae Vasconum Primitiae?", GH, 39. zk., 1967.

35. Batzuek diotenez, rondeauak dantzatzen abesteko ohitura XV. mendean galdu omen zen (1993: 247). Baina baliteke XVI. mendearen lehen zatian ere ohitura horrek bizirik jarraitzea.

36. Etxeparek aipatzen duen kontrapasa contrepas izeneko dantza bat da. XVI. mendean dantzatzen zen, eta seguruenik antza izango zuen gaur egun Rosellon eta herrialde katalanetan dantzatzen den sardanaren aitzindari izan zen dantzaren batekin (edo dantza multzoren batekin). Dantza horretan, pauso luzeak eta pauso etenak tartekatu egiten dira; horixe du bereizgarri dantza horrek: «Le contrepas, ancêtre vraisemblable de la sardane, comprenait (...) un contrapas dit sarda ou cerdan». http://www.occitania.fr/tradit/vivant/sard/resume/dr.htm

37. 1545eko edizioan, segretugui irakurtzen da, secretuqui ordez.

38. J. Lakarraren itzul.

39. Lafonengandik aurrera, Doctrina Christiana izeneko zati bakarrean sartzen dira poesia horiek.

40. Tucoo-Chala, Lafonek aipatua, 1952 (1999): 787

41. Tucoo-Chala, op. cit.: 787.




Argazkiak:

© eke.org

© Zaldiero