XVII. mendea

XVII. MENDEA: IPARRALDEKO1 EUSKAL LETREN GARAPENA ETA EDIZIOA2

© Aurélie Arcocha-Scarcia (UNIVERSITÉ MICHEL DE MONTAIGNE - BORDEAUX III / IKER-UMR 5478) a.arcocha@iker.cnrs.fr

© Beñat Oyharçabal (CNRS / IKER-UMR 5478) b.oyharcabal@iker.cnrs.fr

© Gazteleratik euskarara Di-Dak itzulia





Agian testuak3galdu direlako, edo inguruabar egokirik egon ez delako, besteak beste erlijio-gerren eraginez, ez da hautematen halako jarraipenik Etxepareren (Bordele, 1545) Linguae Vasconum Primitiae lanari buruz Frantzian egin ziren euskarazko bi inpresio humanistikoen ondoren, eta mende laurden geroago Pierre Haultinen4 (Hautin / Haultinus) (Arroxela, 1571) inprentan Leizarraga kalbinistak argitaratutako Itun Berriaren itzulpenarekin. Euskaraz argitaratutako ekoizpenak bilakaera nabarmena izan zuen 1617. urtetik aurrera, trento-ondoko garaian, une horretan hainbat lan elebakar inprimatu baitziren, guztiak Frantziako inprimategietan.

XVII. mendean euskal liburuen argitalpena garatu zeneko testuinguru sozial eta historikoa gaingiroki azaltzea da ikerlan honen xedea. Lehenik eta behin, gertakari horretan parte hartu zuten hainbat parametro aztertuko ditugu: euskarazko testuek Estatuen arabera izandako bilakaera desberdina, euskaraz argitaratutako liburuen estatusa, Lapurdiko letren bilakaeraren eta itsas ekonomiaren arteko ustezko harremana kuestionatzea, lapurteraren kodifikazioan izandako kontra-erreformaren garrantzia... Azkenik, hainbat egileren ekoizpena ebaluatuko da, adierazgarrienei arreta berezia eskainiz: Etxeberri Ziburukoa, Axular, Tartas eta Oihenarte.


I. Euskarazko testuen bilakaera Estatuen arabera

XVI. mendeko bigarren erdiaren eta XVII. mendeko lehenengo hamarkaden artean, mugaren bi aldeetan, euskarazko eskuizkribuak edo inprimakiak--eskuz idatziak edo inprimatuak--aurkitzen jarraitu zuten, aleka, gaztelaniaz, frantsesez edo latinez idatzitako testuen barruan edo antologietan5. Atsotitzen bildumek ere jarraitu zuten (Zalgize, Bela, Oihenarte...)6. Europako gainerakoan bezalaxe, bereziki Espainia hurbilean. Gorde7 izan diren euskarazko gutun apurrek, bestalde, euskarazko korrespondentzia indarrean zela erakusten dute, modu pribatuan bada ere, aurreko mendeko gizarteko maila kultu edo erdi-kultuetan. Ekoizpen mota horrek jarraipena izan zuen XVII eta XVIII. mendeetan herritarren, burgesiaren eta bertako nobleziaren artean, batez ere Ipar Euskal Herrian. Horrek guztiak erakusten du, funtzio batzuetarako bederen, euskaraz idazteko ohitura bazela.

XVII. mendearen hasieran, mugaren bi aldeen arteko desberdintasunak nabarmen areagotu ziren; izan ere, Frantzian argitaratutako euskarazko liburu elebakarrek--lapurteraz bereziki-- goraldi labur baina adierazgarria bizi dute, trento-ondoko mugimenduan bete-betean sartua. Bien bitartean, mende horretan, penintsulako probintzietan eta Arabako lurretan inprimatzen diren liburu apurrak, ia gehienak deboziozko liburu elebidunak8 dira. Horietako hirutatik bi (erromantzean eta Nafarroa garaiko euskalkian) Nafarroan inprimatu ziren: Doctrina Christiana (Iruñea, 1626) eta Tratado de cómo se ha de oír Misa, escrito en romance y vascuence, lenguajes de este Obispado de Pamplona (Iruñea, 1621), Juan Beriain Utergako abadearenak. Hirugarrena, Martin Otxoa Kapanagaren Exposición breve de la doctrina cristiana... erromantzean eta bizkaieran, Bilbon argitaratu zen 1656an. Beraz, zilegi da pentsatzea inprimatzen diren erlijio-liburuak elebidunak izaten jarraitzen dutela penintsulako euskal probintzietan Inkisizioak eta gainerako eliz agintariek euskara den hizkuntza "opaku" batean idatzitako testu baten erlijio-ortodoxiari dagokionez eragindako kontrol ideologikoaren ondorioz9.


II. Euskaraz inprimaturiko liburu elebakarra

Beraz, benetan berritzailea liburuak hizkuntza bakarrean argitaratzea da, eta hainbat hamarkadatako etenaren ondoren, berriro gertatu zen euskaraz idatzitako trento-ondoko lehenengo liburu katolikoa izan zen Materrek (1617, 1623an berrargitaratua) seguru asko Axularren laguntzarekin idatzitako Dotrina Christianaren eta beste hainbat erlijio-lanen10 edizioarekin; azken horien artean azpimarratzekoak dira Etxeberri Ziburukoaren (1627-1669) Manual Devotionezcoa eta Axularren (1643) Gero. Idazle horiek ezagutzen al zituzten aurreko mendeko idazleak? Ia ziur esan daiteke, haietako batzuk behinik behin, Leizarragaren Itunaren itzulpena ezagutzen zutela (Salaberri Muñoa 2000; Urgell 2000). Aldiz eta nahiz eta Isastik, orduan Madrilen bizi zenak, Etxepareren11 lanaz geroago ere Oihenarterenaz hitz egin zuen bezala hitz egiten zuen, ezin da jakin Lapurdiko idazleek ezagutzen ote zuten.

Lapurteraz idatzitako erlijio-testuetako asko Bordelen inprimatuak ziren, Millangestarren tradizio humanistikoko inprentan edo Pierre Lacourtenean, Millanges etxeko lehengo inprimatzailea, edo haren ondorengoen inprimategian.

Oihenarteri dagokionez, oso toki garrantzitsua dauka baina erabat bereiz: idazle laikoa da, Lapurdiko mundu diozesiar horretatik kanpokoa, eta beraren testu poetikoak, 1657ko ediziokoak behinik behin Parisen argitaratu ziren (zuzendaritza tipografikorik gabe) hizkuntza "landuan" eta ez oso irisgarrian, mendearen bigarren erdiaren hasieran, behin betiko literatur hizkuntza bihur zitekeen euskalki bakarraren, lapurteraren, patua erabakita zegoenean.

XVII. mendean liburu erabilgarriak ere inprimatu ziren, hala nola, Voltoireren L'Interprect ou traduction du françois, espagnol et basque, lehenengo Lyonen argitaratua 1620an12. Haren xedea euskaraz eta gaztelaniaz hitz egiten den euskal lurretan dabilen bidaiari frantsesari hizkuntza-gida bat eskaintzea da, eta bidaiarako eta merkataritzarako hitz eta esamolde erabilgarrien itzulpena eskaintzen dio. Era berean, kapitain eta pilotu euskaldunei zuzenduriko Liburu hau da ixasoco nabigacionecoa (Baiona, 1677) nabigazio-liburua, lapurtera zaindu gabean idatzita dago eta kodifikatu gabe Detxeberri Dorre kapitain eta kartografoaren erruz, izan ere Martin Oihartzabal kapitain lapurtarraren Voyages avantvrevx (1589) liburuaren egokitzapena eta hedapena dira, eta liburu erabat teknikoa da13.


III. Lapurdiko letren eta itsas ekonomiaren bilakaera

Materreren Dotrina Christiana lanetik aurrera, lapurteraz idatzitako lanen inprimaketak gora egin zuen, eta euskalki horrek garrantzi berezia hartu zuen euskal letren artean, eta XVII. mendean beste euskalki batzuetan idatzitako beste lan batzuek ere--Oihenarterenak (1657, 1665) edo Tartasenak (1666, 1672) kasu--ekarpen hori kontuan hartu zuten. Mendearen bigarren erdian, jatorrizko obren ekoizpena nahiko azkar baretu zen, bereziki lehenengo erdian, lehenengo argitalpenen erabateko etena gertatu baitzen. Izan ere, XVIII. mendeak tradizio lapurtarraren gainbehera ekarri zuela jotzen da, eta, aldi berean, mugaren beste aldean euskal letren aldeko mugimendua agertu zen, batez ere Gipuzkoan, Larramendik bultzatuta. Larramendi argitaratutako lehenengo euskal gramatikaren (1729) eta hiru hizkuntzatako hiztegi baten (1745) egilea da, eta lan horiek ospe handia izan zuten, gramatikak batez ere.

Literaturaren historialariek, 1941ean Lafittek igorritako tesia errepikatuz, Maria Medici, Luis XIII eta Luis XIV. Erregeen erregetzak iraun zuen bitartean Frantzian inprimatu ziren letra lapurtarren bilakaeran hautematen diren hedapena eta inboluzioa Lapurdiko itsas ekonomiaren egoeraren eragina zela azaldu izan dute, hangoak baitziren XVII. mendeko idazle gehienak. Hala eta guztiz ere, XX. mendearen amaierako lan historiografikoak ikusita, beharrezkoa da iritzi hori berraztertzea. Lafittek lapurteraz idatzitako liburuen bilakaeraren eta Lapurdiko kostaldeko portuetako jardueraren artean ustez ikusi zuen antzekotasuna ez da inondik inora frogatutako gertaera. Mendeen araberako ohiko antolakuntzan, lapurterako lanen kasuan XVII. eta XVIII. mendeak aurrez aurre ipini ohi dituzte, lehenengoa benetan ekoizpen handikoa eta, aldiz, bigarrena, askoz ere ekoizpen txikiagokoa zela esanez. Unitatetzat mende erdia hartuta, erraz hautematen da Lapurdiko idazleek egonkortzeko joera XVII. mendearen bigarren erdialderako hartua zutela (Sarasola 1976: 182-183). Beste alde batetik, itsas jarduerak Lapurdiko literatura jaio baino nahikotxo lehenago izan zuen goraldia, hau da, 1585 urtearen inguruan, eta maila altuari eutsi zion ia mende eta erdiz--aldizkako gorabeheraren batekin--1735era14 arte; eta gogoan izan behar dugu aldi horretan bizi izan zuela Lapurdiko literatur ekoizpenak mailarik baxuena. Euskal testu inprimatuen ekoizpenaren eta sektore ekonomikoaren bilakaeraren arteko antzekotasunik eza are nabarmenagoa da bilakaera demografikoa kontuan hartuta: izan ere 1740. urtetik aurrera, eta mendearen bigarren erdi osoan, Donibane Lohitzuneko inguruetan degradazioa oso nabarmena izan zen (Darrobers 1994: 86-91). Aitzitik, lapurteraz idatzitako lanei dagokienez, aurreko aldiarekin konparatuta, ekoizpena handitu egin zen: esaterako, XVIII. mendearen bigarren zatian inprimatutako obren kopurua bikoiztu egin zen, bai eta lehenengo argitalpenen kopurua ere (kontuan hartuta beti oso kopuru txikiak direla).

Itxura guztien arabera, Lafittek proposatutako argudioa berraztertu egin behar da. Materrek emandako bultzadaren ondotik, lapurteraz idatzitako lanek goraldia izan zuten 1627 (Etxeberri Ziburukoaren lehenengo lana argitaratu zen urtea) eta 1643 (Axularren lana argitaratu zen urtea) urteen artean, hain zuzen ere Frantziaren eta Espainiaren arteko gerra zela eta, Lapurdi oso garai latza pairatzen ari zen garaian (Dupuy, 1972). Hala eta guztiz ere, lapurterako testuek orduan izan zuten unerik goxoena. Dena dela, goian aipatutako bilakaera ekonomikoak derrigor eduki behar izan zuen kostaldeko irakurleak bizi ziren ingurunean eraginik, testuetan itsasoko gaiak errepikatzen zirelako. Gai horiek konposizio espezifikoen arrazoi izateko besteko garrantzia izan zuten XVII mendearen lehenengo zatian. Era berean, azpimarratzekoa da hurrengo mendean gai horiek desagertu izan zirela, landa-girora gero eta lotuago zeudelako.


IV. Kontra-erreforma eta lapurteraren kodifikazioa

XVII. mendearen hasieran, Baionako aldirikoetatik eta Adur ibaiaren inguruan okzitanieraz mintzo ziren zenbait herrietatik kanpo, iparreko hiru herrialdeetako komunikazio-hizkuntza euskara zen, eta latina jakintzaren eta jakintzara iristeko hizkuntza nagusia. Gaskoiak, aurreko garaietan eskualde horretan prestigiodun hizkuntza erromanikoa izanik (Behe Nafarroan gaztelaniarekin batera), eta mende erdira bitarte hainbat erabileratarako iraun zuen arren, zuzenbidearen eremuan bere nagusitasuna jada galdua zuen frantsesaren mesedetan. De Lancrek (1612 (1982:78) epaileak Lapurdiri buruzko adierazpenetan, aipatutako togadun eta á la française (idem) heziketa jaso duten eta gortean maiz ibiltzen ziren jentil-gizonez, eta herrialdetik kanpo behar beste denboraz bizi izan ziren armagizonez edo elizgizonez gain, frantsesa, boterearen eta zuzenbidearen hizkuntza izanik, nekez erabiliko zuten edo ez zuten erabiliko aipatutakoek ez beste inork, ez eta frantsesez eskolatuak izan zirenek ere. Lapurdin egon zen bitartean aurkitu zituen hizkuntzarekiko eragozpenei eta sorginkeria-prozesuen (1609) interpretazio-lanak hartu zuen garrantziari buruz De Lancrek egindako adierazpenek erakusten dutenaren arabera, frantsesaren ezagupena murritza zen benetan.

Testuinguru horretan, parrokietan, espirituen trebakuntza eta katekesiari estu lotutako oinarrizko hezkuntza elizbarrutiaren esku zegoen batik bat; hortaz, ulertzekoa da hizkuntzak berebiziko garrantzia izatea. Izan ere, euskaraz idatzitako tradizioa gotzainek euren lan pastorala egiteko aukeratzen zuten hizkuntzaren araberakoa zen hein handi batean.

Trentoko kontzilioaren ondoren, eta inguru euskaldunetako15 elizbarrutietan benetako mehatxu protestante baten aurrean, gai hori teorikoa ez ezik ezinbesteko bihurtu zen eliztarrak modu egokian kokatzeko, lehenik eta behin kristau-trebakuntzaren kontrol estuaren bidez eta ondoren, hura orokortuta. Jakina, asmo horrek eliztarrek ondo ezagutzen zuten hizkuntza erabiltzea eskatzen zuen; hau da, erresumako hiru euskal herrialdeetan euskara erabiltzea.

D'Etxauzek, 1598. urteaz geroztik Baionako apezpikua izan zenak, euskaraz, biarnesez, frantsesez eta gaztelaniaz hitz egiten zuen. Ondo baino hobeto hauteman zezakeen horrek zuen garrantzia eta egin behar zuen hizkuntza-egokitzapenak zer-nolako lana zekarren. Etxauz (Boucher 2000, Pontet 2000) apezpiku eta politikaria izan zen hain zuzen ere Materreren Dotrina Chiristianaren argitalpenaren aitapuntako.

Hala, XVII. mendearen hasieran, Leizarragaren Testamentu Berri kalbinista argitaratu eta 50 urte inguru geroago heldu zen Trentoko doxa berriarekin bat etorriko zen euskaraz kodifikatutako erretorika aberats eta adierazkorra ezartzeko kezka. Leizarragarena ez zen beste eremu geografiko batean gainera, kostaldean, lapurteran oinarritutako beste hizkuntza-aukera batzuk oinarri hartuta. Zubereraz egindako lehen katixima (1696) idatzi zuen Belapeyrek esanda, badakigu hori hala izateak arazoak eragin zituela Lapurditik kanpoko eskualdeetan. Beti ere gainerako eskualdeez ari garela, azpimarratu egin behar da, geroago ikusiko dugun bezala, Oihenartek bere poesiak eta errefrauak argitaratu zituenean beste bide bat aukeratu zuela, irakurle askoz ere ikasiagoari zuzendu baitzitzaion.


V. Euskarazko literatura baten garapena

V.1. Literatura espiritualaren argitalpen lapurtarra

Frantzian Trentoko espiritualtasun berria 1580. hamarkadan garatu zen, baina ?Santuen mendea? deiturikoa, benetan, XVII mendearen hasieran hasi zen, Santa Teresa Jesusenaren lagunartea Parisera iritsi zenean eta jesuitak ere bertan finkatu zirenean. Gure helburuak ulertzeko funtsezkoak diren bi ardatz uzten ditu agerian Henri-Jean Martinek: 1. Frantzian "Literatura espiritual berria" paraleloan doazen bi faktoreren emaitza da: erlijio-liburuen itzulpenak alde batetik, eta egileen jatorrizko lan berrien argitalpenak beste aldetik; 2. Liburu horiek argitaratzeak Frantziako "prosa klasikoaren egituraketa materialean" eragin zuen (Martin 2000:388). Beraz, ezin da ulertu Lapurdiko, Zuberoako eta Nafarroa Behereko idazle eta itzultzaile erlijiosoak aritzen diren testuingurua, ez bada ulertzen hori guztia garatu zen Frantziako "Santuen Mendearen" testuingurua.

Letra lapurtarraren osaketa horretan, esanguratsua da erlijio-testuak lapurterara egokitu eta itzuliko dituzten pertsonen artean bi frantziarrak izatea: Materre eta Pouvreau. Lehenago ere aipatu dugu Materrek 1617tik aurrera, Dotrina christianaren bidez, zer nolako bultzada eman zion lapurteraz idatzitako liburu espiritualei. Pouvreau, aldiz, François de Salle buru izan zuen "humanismo elizkoi" frantziarraren ordezkari nabarmena da (Martin 2000:399-401)16. 1664an San Frances de Sales Genevaco ipizpicvaren Philothea eman zuen argitara: L'Instruction à la vie dévote-ren laugarren edizioaren lapurterarako itzulpena, alegia. XVII. mendeko Iparraldeko egile hauen guztien ardatz nagusia, gizarteko sektore guztiei irakasteko kezka da. Horretarako ondo egituratutako lan errazak aurkeztu zituzten, meditazioa, aitortza, bizitza zibilean debozioak hartzen duen tokiari buruzko hausnarketa eta abar sustatzeko. Adibidez, horietako askok (Materre, Etxeberri, Haranburu, Gasteluzar,...) Lapurdiko marinelei irakasteko interesa izan zuten, garai hartan gizarteko talde handia ziren eta. Bestalde, Frantzian XVII. mendea "Imitatio Christiren mendea" izan zen. Anberesen, Erroman eta Parisen 1599tik 1616 bitartean argitara eman ziren aurkezpen berriak (Sommalius, Cajeta, Rosweiden edizioak) oinarri hartuz testuratze berriak egin baitziren. Horien guztien ondorioa 1640ko argitalpen frantziarra izan zen (Martin 2000:389). Gertakizun horiek, Aranbillagak Baionan 1684an argitara eman zuen Jesu Christoren Imitationearen lapurterazko bertsioa testuinguru egokian kokatzen laguntzen digute. Esan dezagun, bidenabar, Pouvreauk lan beraren beste itzulpen bat egin zuela 20 urte lehenago baina Parisen gelditu zela argitaratu gabe.

Matere, Axular, Aranbillaga, Argainaratz, Haranburu, Harizmendi, Etxeberri Ziburukoa,... guztiak ere denbora batez (Materre edo Pouvreau, esaterako) edo beti Lapurdin bizi izan ziren, Donibane Lohitzune eta haren inguruak hartzen zituen eremu txiki batean, eta pixka bat urrunago Saran ere bai17. Haien itzulpen, egokitzapen eta egile-lanen bidez18 Frantziako espiritualtasuna zeharkatzen zuten korronte handiak islatu zituzten.

Baldintzak ezinhobeak ziren Baionako inprimategietan lapurterazko liburuak inprima zitezen, frantsesezko liburuak inprimatzen ziren modu-moduan, jesuitek esperimentatu zituzten teknikak erabiliz: eskuliburu txikiak alboko oharrekin, kapituluak ongi zenbakituta, atalak argi bereizita.


V.2. Erlijiozko poesia eta prosa: Etxeberri, Axular, Tartas

V.2.a) Joanes Etxeberri Ziburukoa

Euskal literaturaren historiografian oso hedatuta dagoen ikuspegi baten aurka, Axular prosagilea ez da XVII. mendeko lehen zatiko erlijio-literatura lapurtarrean nabarmentzen den idazle bakarra. Izan ere, lan poetikoei dagokionez Joanes Etxeberri Ziburukoa izan baitzen poetarik nabarmenena.

Oso gutxi dakigu haren biografiari buruz. Ez dakigu zein unibertsitatetan graduatu zen teologiako doktoretzan. Haren miresleek eskainitako testuen bidez badakigu, ordea, garai hartan poeta garrantzitsua izan zela, lau anaia izan zituela, eta horietako bat sendagilea izateaz gain gaitasun handiko poeta ere izan zela. Gainera, Etxeberriaren konfidentzia batzuek, hala nola Noelac lanean agertzen direnak, jesuiten eskola batean ikasi zuela pentsarazten digute, baina ez dakigu ordea non (Pauen?). Idazlearen zehar-testuak irakurriz, gainera, bere garaikidea zen Guilhèm Ader sendagile eta poeta okzitaniarraren mireslea izan zela antzeman daiteke, Aderren Lo Catonet Gascon (1607) lanaren zati batean oinarrituz hura parafraseatu egiten baitu. Posible da Aderrek aipatzen dituen aurreko mendeko bi idazle irakurri izana, Etxeberrik izen horiek errepikatu egiten baititu: Guy du Faur de Pibrac tolosarra (1528-1584), "poesia landatarraren" ordezkaria (Dubois 1999:166-167), eta "Berin" Francesco Verino. Dena delarik ere, bere hiru argitalpenen bidez: Manual Devotionezcoa (lehen edizioa: Bordele, 1637), Noelac (1630/1631) eta Eliçara erabiltceco liburua (lehen edizioa: Bordele, 1636), Etxeberrik erakusten digu idazle erlijiosoa izanik ederki asko menperatzen dituela Inventioa, dispositioa, elokuentzia, eta batik bat declamatioa, teatralitatea, ?irudien pintura? landuz. Etxeberri ?jesuiten estiloen? euskal ordezkari bikaina da19.

V.2.a.1) Balizko hizkuntza-gatazka baten inguruan

Manual Debotionezcoaren lehen liburuan, C. de Ruiel apezpikuari eskaintzen dion eskutitzean, Etxeberrik hizkuntza-gatazkari buruzko lehen aipamen bat egiten du, ziur aski euskara dela eta. Etxeberrik Frantziako erresuman hizkuntza-aniztasuna egon dadin eta hizkuntzen artean berdintasuna gorde dadin defendatzen du eta C. de Rueil, Angersko apezpikua izango dena, Manual Debotionezcoaren patroi aukeratzen du, babestu egin duelako. Frantseserako itzulpenik ez daukan eskutitz horrek, bai edukiagatik eta bai hizkuntza-mediumagatik, egilearen jarrera zorrotz eta harroa islatzen du. Hona hemen azken hitzak: "Hartaracotz obra hunen, patroin çaitut hautetsi, / Gaiski errailleac çeren baititutçu gaitçetsi. / çuri Escainçen darotçut, othoi guarda eçaçun. / Inuidiosen mihiac liçun eztieçaçun. / Erregueac behar ditu defendatu gendeac, / Hizcuntza batecoac hain vngui nola berçeac" (MD, (1627) 1669: 6-7). Nor ziren liburuaren izen ona zikin zezaketen "inuidiosak"? Ez da oso sinesgarria Etxeberrik Oihenarteren aurka izan lezakeen ustezko gatazka aipatzea (Altuna 1994). Oihenartek L'Art Poétique Basque eskuizkribu-zirriborroan (1665) bere ustez garrantzitsuak ziren arau prosodikoak ez zaintzeagatik Etxeberri kritikatu zuenean, baziren 40 urte Etxeberri hilda zegoela. Aski da *L?Art Poétique Basque irakurtzea Oihenartek Etxeberriren aurka ezer ez duela ohartzeko, guztiz kontra. Dena dela, C. de Rueili eskainitako eskutitzak argi eta garbi aipatzen du hizkuntza-gatazka bat. Urte batzuk geroago, Noelac liburuko zehar-testu batean gaia berriz ere agertzen da Hirigoitiko medikuaren lumaren pean, tonu etxeparetarrekin*. Baliteke Etxeberriren etsaiak C. de Rueil apezpikuaren inguruko elizgizon frantziarrak izatea, edota Euskal Herriko elizgizonak baina frantsesezko deboziozko liburuen alde eta frantsesa ez den beste hizkuntza arruntean predikatzearen aurka daudenak. Baliteke hizkuntza-arazoez gain literatura alorreko irizpideak ere tartean egotea: Aurkariak (galikanoak?) erlijio-erretorika soilago baten alde egotea eta Etxeberriren olerkigintzaren izaera barroko berezi hori kondenatzea, XVII. mendearen hasiera hartan idazkera molde hori berezi-berezia baitzen letra lapurtarretan20.

V.2.a.2) Etxeberriren barrokismoa

Etxeberriren barrokismoa lapurterazko poesia-joskera berezi batean oinarritzen da eta hainbat erretorika-figura sistematikoki erabiltzen ditu. Erretorika-figura horietarik konplexuena, zalantzarik gabe, imitazioa da, hizkuntza poetikoaren egitura bera aldarazten baitu.

Etxeberriren olerkigintzaren originaltasuna ez datza silaba-kopuruan (15 silabatako bertsoak 8/7 hemistikoarekin eta sarritan aberatsa den errimarekin), euskaraz erabat ?arraroa? den joskera gramatikalaren erabilpenean baizik. Izan ere, joskera horrek hizkuntza poetikoaren malgutasuna itzel areagotzen baitu; hainbeste ezen Oihenarteren iritziz onartezina baitzen. Oihenartek ?gehiegizko lizentzia? zela esan zuen, berak ontzat jo zezakeena baino askoz ere harago baitzihoan. Etxeberriren ustez, ordea, elementu gramatikalak ezohiko ordenan jartzea (hiperbatona) ?berezitasunaren estetikaren? parte da eta hori ondo barneratuta duelarik ontzat hartzen du, helburu ludiko garbi batekin: irakurle/entzulea (ziur aski declamatioa garrantzitsua izango zen halakoetan) behartuta dago hizkuntza-puzzle bat buruz ordena adigarri edo irakurgarri batean jartzera, esanahi ulergaitza ulergarri bihur dadin. Hizkuntza-asmakizun laberintiko baten pareko zerbait, errenazimenduko, barroko-aroko eta manierismo joerako olerkarientzat oso gustukoa zen jarduera. Adibidez, adjektibo kalifikatzaile bat distiko baten lehen bertsoan kokatuta egon daiteke, eta orduan dagokion izen-sintagmaren kausazko hondarkia (-az) hartzen du, normalean bigarren bertsoaren amaieran egon beharko balitz ere. Ondra baiçen eztuquezu, Iaun Prelata arrotçaz, / Ençutea mintço dena beldurqui aharantçaz jartzen du, joskera normal batean honako hau jarri beharrean: ...Ençutea mintço dena beldurqui aharantça arrotçez... Izan ere, hizkuntza-joko hori "imitazioa" erretorika-figuran oinarritzen den kokapen estetiko bat baita, hau da, "ahozko edo idatzizko hizkuntzara beste hizkuntza baten berezitasun sintaktikoak" eramatea (Backry, 1992): 136-139). Kasu honetan, Etxeberrik latinetik hartutako joskerak euskaratu ditu21. XVI. eta XVII. mendeko idazle frantziarrek erabilitako teknika izan zen. Adibidez, Du Bellayk halaxe idatzi zuen Les Antiquités de Rome lanean: Ainsi, ceux qui, jadis, soulaient, à tête basse, / Du triomphe romain la gloire accompagner... osagarria iraultzea dakar (soulaient accompagner la gloire jarri beharrean, soulaient... la gloire accompagner), eta accompagner (lagundu) infinitiboa soulaient (ohi zuten) aditz laguntzailetik asko urruntzen du, eta honela hiperbatona sortzen du... Era berean, bigarren bertsoan beste alderantzikatze bat egiten du, gloire izena du triomphe romain22 osagarriaren eskuman jarriz, frantsesean ohi den bezala ezkerrean kokatu beharrean.

Etxeberrik egindako jardun poetikoa, zalantzarik gabe, letra lapurtarretako estetika barrokoan zabalena eta lortuena izan zen.

Etxeberrik badaki lapurterazko literatura aberatsa sortzen ari dela, latina bezain malgua, erretorika-baliabide egokiak abileziaz erabiliz (imitazioa, hipotiposia, dialogismoa, antitesia, hiperbola, metafora, etab.) gozamen estetikoa eragiteko gai dena. Helburua, berriz, sinestunari Jaungoikoaren ahotsa ageriago utziko dion hizkuntza koloretsu eta ederra eskaintzea da. Azpimarratu egin behar dira sekular eta laikoek osatutako gorespen-ahotsak, Etxeberriren hiru lanetako zehar-testu ugarietan ikus eta entzun daitezkeenak. Horrela uler daiteke Casabielhek "Monumentu" handi bat eskaintzea bertsotan, kobrez egindako frontispizio barrokoa bailitzan, honako hau esanez: Toy seul Phenix dans ta nation, / Nourry dans le sein d'Appollon, / As merité que la memoire: / Te dresse vn monument, si beau, / Que le plus superbe tombeau, / N'ira de pair auec ta gloire (Zeuk baizik, zeure herrian Fenixa, Apoloren magalean elikatua, merezi izan duzu oroitzapenak monumentu bat eraikitzea, hain ederra, ezen hilobirik ederrena ez baita zure aintzaren pareko izango) (EEL (1636) 1665).

V.2.b.) Axularren Gero

V.2.b.1) Geroren garrantzia berrikusiz

Euskal literaturaren XX. mendeko bigarren erdialdeko historiografiak (Ibarren Genio y Lengua (1936) lanari hainbeste zor dionak), beharbada sustrai eta narrazio-bide propioen bila zebilelako, Axularren bidez lapurterazko prosak eskuratu zuen adierazgarritasunari arreta handia eskaini zion, eta Axular bera letra lapurtarren ordezkari gorentzat jo zuen. Axular bere garaiko literaturaren maila gorenean kokatzen duen ikuspegi hau XVIII. mendean jaio zen, lehenengo Etxeberri Sarakoaren bidez eta gero Larramendiren bidez (eta Añibarroren Geroren bizkaierarako itzulpenari esker). XIX. mendean eta 1960 hamarkadara arte, irudi hori indartuz joan zen. XX. mendearen amaieran, Axular ?euskal idazleen printzetzat? jotzen duen irudi hori guztiz sustraituta zegoen. Alabaina, lehenago esan dugun bezala, XVII. mendearen lehen zatiko idazleak "bere sasoian", saisis à leur date, Crouzetek dioen bezala (2003:481), hartzen baditugu, letra lapurtarretan idazle bat baizik ez da agertzen beste guztien gainetik, produkzioagatik, haren lanek izandako berrargitalpenengatik, Lapurdiko kostaldeko literatur jendearen artean izan zuen harreragatik (zehar-testuen ugaritasunak hala erakusten du, ez baitira Trentoko ortodoxiari lotutako aprobatio hutsak), eta hizkuntza-jarreragatik: Etxeberri Ziburukoa, Teologian doktorea. Galdetu ere egin daiteke, ea euskal historiografia ez ote den larregi bilatzen ibili ustezko ?Sarako eskola? delako hori, inon ez baita ageri halakorik egon delako frogarik. Axular helburu pastoralak dituen liburu baten egilea baizik ez da, eta bikain idatzita badago ere, funtsean letra lapurtarrak gorenean dauden unean agertu den lan bat besterik ez da. Testuak "entzuterakoan" ohartzen gara ziur aski Axular bera parte zuen nukleo intelektuala23 ez zegoela Saran, Donibane Lohitzuneko hirigunean baizik. Bertan bizi ziren Etxeberri Ziburukoa eta haren ingurukoak, idazle euskaldun eta frantziar finak, eta denak ere Etxeberriren miresleak, hala nola Casabielhe, Argainaratz, Klaberia, Hirigoiti, Tristan, Apeztegi,...

Halere, Sara XVII mendeko lapurterazko inventioaren parte da erabat: Materrek Saran ikasi zuen euskaraz, Axularren ondoan uste denez, Dotrina idazteko asmoz; Axularrek bertan idatzi zuen Gero. Eta Tartas prosagileak, lapurtera mintzatzen ez zen lurraldeetan bizi zelarik ere, Axular irakurria zuen, Onsa hilzeco bidia lanean baieztatzen duen bezala. Pouvreau ahantzi gabe, Gero erabili baitzuen beste idazle batzuekin batera 1665 aldera hiztegia (eskuizkribua) idazteko.

Itxura guztien arabera, garai hartako euskal irakurlea ikuspegi anakronizatzaile baten menpe zegoen. Adibidez, nola da posible Axularrek, Eliçara Erabitçeco Liburua (1636) lanaren zehar-testuetan Approbatio Theologorum bateratu bat idaztea Etxeberriren literatur mailari buruzko aipamenik egin gabe, lan berean hainbat eta hainbat idazle agertzen badira, hain zuzen Etxeberri Ziburukoaren idazle maila goraipatuz24? Axularrek eta Etxeberrik elkar ezagutzen ote zuten? Elkar ulertzen ote zuten? Bestalde, Oihenarteren Art Poétique Basque eskuizkribu-zirriborroa eskala interesgarria da olerkariek zer harrera-maila zeukaten jakiteko, orduan agertzen baita lehen aldiz25 "euskal literaturaren historia", Iparraldean 1545 eta 1665 bitartean argitaratutako liburuen balorazioa eginez. Alabaina Oihenartek ez du prosaz egindako ekoizpena aipatzen, beharbada beraren ustez poesiako ekoizpena baliotsuagoa delako26, arau poetiko eta prosodikoen konplexutasuna dela eta, literatur balioa ageriagoan dagoelako poesiako testuetan prosako testuetan baino, eta prosari poesiari baino "arruntagoa" irizten diolako27. Oihenarteren iritzia bere ikusmolde poetikoetan oinarritzen da eta, beraz, Etxeparerekiko iritzi negatiboa dauka, eta are negatiboagoa Etxeberrirekiko, literatur alorreko desadostasuna eta urruntasuna bide. Alta, Haranburuk egindako penitentzia-salmoen bertsoratzeari buruzko iritzi positibo samarra dauka, beharbada XVI. mendearen amaieran Marotek eta De Bèzek Daviden Salmoen frantseserako itzulpenean eta bertsoratzean egindako lana ezagutzen duelako.

Geroren egilea Pedro Dagerre Azpilkueta izan zen; antza denez 1556an28 jaio zen Nafarroa Garaiko Urdazubiko "Axular" baserrian, eta herriko monasterioan ikasi ondoren Salamancara joan zen Teologia batxilergoan graduatzeko29. 1595ean Iruñean diakono orde izendatu zuten; 1596an Leridan diakono, eta urte berean Tarben apaiz (Vinson (1891) 1984: 89; Villasante: 74; Urkizu: 198). Bertrand Etxauz Baionako apezpikuak Sarako parroko izendatu zuen 1600ean.

Gero aszetikari buruz idatziriko liburua da eta haren gai nagusia denbora da, ikuspuntu katoliko batetik aztertuta, Trento osteko humanismo kristauaren tradizioan. Bordeleko Millanges etxeak eman zuen argitara eta izenburu-orriak bi zati dituela dio, baina liburuan ez da agertzen barne-banaketa bikoitzik; aitzitik, kapituluak bata bestearen atzean gelditu gabe agertzen dira, 60. zenbakiraino iritsi arte30. Haren materialtasunak Frantzian mendearen lehen zatian ikusten den liburu-mota erakusten du: poltsikoko esku-liburua da (zortzikoan idatzita), azpibanaketa garbiekin, eta in margine, irakurketa eta oroitaraztea errazten duten oharrekin. Hartzaileak (gizonezkoa) hasieratik hausnartu du nagikeriari buruz eta lan egitearen komenigarritasunari buruz, eta irakurketan aurrera egin ahala gero eta lotuago dago egile eta gida espiritualaren argudio-sarean, harik eta emaztetako bekhatuari emandako 14 kapituluetara eta bukaerako salbaziora iristen den arte.

Axularren liburua inventioaren kanonen barruan idatzita dago, eta aszetika liburuen kodeen arabera moldatuta; kristau munduko jakintsuen aipamenez gain antzinateko Greziako eta Erromako jakintsuen aipamenak ere egiten dira eta haren ezaugarrietan, garai hartan ohitura zen bezala, antologien eta prediku-liburuen erabilera ikusten da (Salaberri; Rendondo). Decorum tipografikoa (hainbat tamainako hizki larriak, etzanak, kapituluak eta izenburuak, alboko oharrak) irakurketa errazteko zaindu da.

V.2.c) Tartas

Hamar urte baino gehixeago joan dira Gero argitaratu denetik. Beste barruti batean dagoen Tartas bakar-bakarrik agertzen da literatur alorrean. Sohütan jaio zen, Zuberoan, Iparraldeko ipar-ekialdeko muturrean. Oloroe-Donamariako onuraduna izan zen (1641), eta gero Amikuzeko mugan dagoen Arüeko parrokoa. Prosa aszetikoko bi liburu argitaratu zituen Biarnon, lehena Onsa hilceco bidia, 1666an (baina 1659an dagoeneko bukatua zuena), eta bigarrena Arima penitentaren occupatione devotac, 1672an. Amikuze-zubererako euskalkian idatzita daude, nahiz eta Tartasek bere idazkerari buruz hauxe esan: "Ene euscara, eta lengagia eztaquit aprobatia içanen denéz, bai, ala ez, badu orotaric çerbait, çuberoak, bassanauarrec, eta lapurdic eman drauco çerbait, baina ez oro".

Onsa hilceco bidia liburua Trentoko erako ars moriendien baitan kokatzen da, Europa katoliko osoko arteetan eta erlijio-erretoriketan modan jarri zen estiloari jarraiki. Heriotzari buruzko hausnarketa-liburua da, idazleak barru-barruko elkarrizketa bat, hurkoa ("Bekataria, ene bihotza, agian Pariserat joana zara, agian ez...") hasten du irakurlearekin, eta honi ?adisquidia? deitzen dio eta "segurqui paradussiaren erdiala" iristeko bidea irakasten dio. Liburu osoan frantziar erreferentziak agerian daude, galizismoak erabiliz, hainbat aipamenen bidez, eta bai eta oroitzapen autobiografikoren bat erabiltzearen bidez. Hain zuzen azken hau interesgarria da literaturaren ikuspegitik, garai hartako euskal lanetan halako anekdotak ezohikoak dira eta. Adibidez, horietako batean Tartasek Pariseko Haurtxo Errugabeen Hilerrira egindako bisitaldia ekartzen du gogora (II. kapitulua). Tartasek irakurleari eskaintzen dio sarreraren amaieran, Axularren Geroren pareko eskaintza gogora ekartzen duen testu-arteko oihartzuna dakar. Halere, autoironia pixka batez, Axularrek idatzitakoa irauliz, Tartas haren mundutik eta lapurterazko prosatik urruntzen da, esanez Arüe bere herriko euskara ez bada "aski ederra", errua bertako euskalkiarena izango dela, eta ez euskal hiztunarena, berarena alegia. Tartasek barneratu eta bere egiten du, eta kontzientzia osoa du, Axularrengandik urrun dagoela. Izan ere, ez dago kidetasun gehiagorik ez bada biek aukeratu duten idazteko era, hau da, prosa. Tartasek beste mundu batetik idazten du, mundu diglosiko batetik non, esan den bezala, euskarak frantsesaren aurrean atzera egin behar izan duen. Liburuko testuan antzematen da kulturarako eta gizarte-prestigiorako hizkuntza frantsesa dela, eta ez euskara. Liburuan agertzen diren hainbat eta hainbat frantsesezko hitz ere hizkuntza hori imitatzeko modua dira, eta oso esanguratsua. Erretorikaren arkitekturaren dagokionez, ezin da Axularrenarekin alderatu. Axularrena beti oso orekatua da, argudiaketaren logika argitasunez eta maisutasunez garatzen da, esaldiaren erritmo bikoitz, hirukoitz edo laukoitzak lagundu eta jantzi egiten du, eta helburu berberarekin tartekatzen ditu sinonimoak, antonimoak, analogia, adibideak eta narrazioak. Tartasen hizkuntza, aldiz, gorabeheratsua da, erretorikaren joskerak askoz ere maila apalagoa dauka. Halere, kontatzeko arte aberatsa hautematen da gertakizun historikoak, hagiografikoak edo argigarriak aipatzen dituenean, edo Esoporen alegiaren bat ekartzen duenean. Puntu horiexek agertuko dira Tartasen bigarren lanean: Arima penitentaren occupatione devotac (1672). Altunak (1996: 19-21) argudiatze filosofikoan silogismo gardenegiak larregi erabiltzen dituelako kritikatzen du, baina aldi berean anekdotak eta dotrina erraz kontatzeko unean Tartasen gaitasun didaktiko eta pedagogikoa onartzen du.

Haren hizkuntza-ikuspegia iluna da, ez baikorra eta hedakorra, humanismotik jasoa, Axularren kasuan gertatzen den bezala31. Tartas, alor geografikoan zein literarioan, garai hartako euskal sistema zentralaren ertzean dago, Lapurdiko literatura dagoeneko gainbeheran dagoen garai batean.

Euskal literaturaren ibilbide labur hau Oihenarte aipatuz amaituko dugu. Bera ere zuberotarra da, eta hango literaturan nabarmen agertzen da.


V.3. Oihenarte

Oihenarte Mauleko familia burges batean jaio zen, Zuberoan, 1592an, eta ziurrenik Donapaleun hil zen 1667 inguruan (Lafitte 1967:8). Zuberoako pertsonaia politiko garrantzitsuenetako bat izan zen, Donapaleu eta Maule inguruetan oraindik ere protestantismoa nabarmen agertzen zen une batean, XVII. mendean. Joanna Erdoirekin ezkondu izanari esker noblezian sartu ahal izan zen eta 1627an Donapaleun (Nafarroa Beherean) kokatu zen.

Oihenarte aparteko pertsonaia izan zen: errege-abokatua izateaz gain XVII. mendeko Frantziako historialari nagusienetako bat eta Ipar Euskal Herriko politikari garrantzitsuenetako bat ere izan zen (Zuberoako Syndic Général du Tiers-Etat (Hirugarren Estatuko Sindiko Nagusi) izendatu zuten eta funtzio hori bete zuen 1623 eta 1629 bitartean; horri esker Zuberoako egitura politikoen eta erresumako egitura politikoen artean bitartekaria izateko aukera eduki zuen). Poeta izan zen, gramatikaria, paremiologoa, latinista bikaina. Gainerako euskal idazleen gainetik ageri da haren helburu historikoaren, paremiologikoaren eta poetikoaren anbizioa dela eta, eta zuzenean espiritu humanistatik jaso zuen kultura dela eta. Egoera paradoxikoa bizi izan zuen, alde batetik geografikoki baztertua (jaioterria eta bizilekua Zuberoan eta Nafarroa Behereko ekialdean izan zituen, Lapurditik ipar-ekialdean), eta aldi berean erdigunean, Parisen zer gertatzen zen egunean baitzegoen, aldi luzeak ematen baitzituen bertan. Dupuy anaiekin, errege bibliotekariekin, harremana izan zuen, bai eta Duchesne, Sevole de Sainte-Marthe historiografoekin eta Loménie idazkariarekin ere, besteak beste. Hain zuzen Loménieri eskaini zion Notitia... liburu laudatua, hurrengo mendeko Moreriren hiztegi historiko eta geografikoan (1740) oraindik ere aipatua izan zena. Gainera, hainbat eta hainbat iturritatik informazioa jasotzen zuen: liburutegi pribatuak bisitatu zituen, Baionako, Okzitaniako Tolosako, Paueko, Iruñeko, Tarbeko, Aucheko, Perigueuxko, Gimonteko edo Bordeleko mapategi zaharrak ikertu zituen (Orpustan 1996: 67), eta Gramonteko kondearentzat bibliotekari lana egin zuen.

V.3.a) Oihenarte eta bere garaiko euskal literatura

1665eko data duen *L?Art Poétique Basque* izeneko frantsesez idatziriko eskuizkribu-zirriborro batean33, Sauguis errege kontseilariari eskainitako soneto batean, eta Arrain epailearen oroimenez idatziriko epitafio batean, Oihenartek bere irakurketen berri ematen digu (Petrarka, Ariosto, Lope de Vega, Desportes, Du Bartas,...), baina gainera euren artean harremana zuten eta aurreko mendeko lanak ezagutzen zituzten euskal idazle talde bat egon zela aditzera ematen du34. Funtsezkoa da euskal idazle aukeratu batzuk baizik ez dituela aipatzen (erlijiosoak zein profanoak), eta aukeraketa balorazio literario eta linguistiko baten bidez egiten duela. 120 urte lehenago poesia testuak idatzi zituen Etxepare aipatzen du, 100 urte lehenagoko beste idazle bat, Etxegarai (gaur egun ezagutzen ez duguna). Oihenarteren arabera Etxegarai poeta izan zen eta Arzain gorria izeneko artzain-antzerki bat ere idatzi zuen; dirudienez antzezlan hori behin baino gehiagotan antzeztu zen Donibane Lohitzunen 1565 aldera eta beti ere Oihanerteren esanetan, berak eskuz idatzitako izkribua ikusia zuen. 1665erako hilda zeuden poeta garaikideak ere aipatzen ditu, hala nola Arnaud de Lograr Utziateko priorea eta Amikuze-Oztibarreko Bikario generala, eta Sauguis, Paueko epaitegi goreneko errege kontseilaria. 1665ean hilda zegoen beste idazle garaikide bat ere aipatzen du: Etxeberri Ziburukoa, eta haren "lizentzia poetikoak" kritikatzen ditu, esanez talentu handiagoa zuela prosarako poesiarako baino. Halere, Etxeberriren eskuizkribu-ekoizpena ikusirik hizkuntza-gaitasuna begi onez baloratu zuen, nahiz eta gaur egun ekoizpen horri buruz inolako ezagutzerik ez dugun. Aldiz, Haranbururen gaitasun poetikoa laudatu zuen, Debocino escuarra lanaren bigarren edizioan Daviden zazpi penitentzia-salmoak bertsotan parafraseatu zituenean.

Oihenarteren L'Art Poétique Basqueren bidez dakigu, gainera, Linguae Vasconum Primitiaeren bigarren argitalpen bat egin zela (gaur egun galdua). Rouenen inprimatu omen zen Adrien (edo Adrian) Morronten inprimategian XVII. mendearen hasieran.

V.3.b) Atsotitzak

Oihenartek atsotitzen bi edizio elebidun (euskara/frantsesa) argitararazi zituen: lehena Atsotizac edo refrauac, Prouerbes, ou Adages Basques. Recueillis par le Sieur d'Oihenart deitzen zen (Paris, 1657) eta poesiekin batera argitaratu zen. Bigarrena, Atsotizen Vrhenquina. Supplement des proverbes basques izenekoa (Paue, 1665) aparte inprimatu zen, 1657ko argitalpenaren eranskin bezala.

Frantsesez idatziriko Preface zehar-testua Pariseko errege liburutegiaren inguruko frantziar irakurle kultuei zuzenduta zegoen (liburuxka, poesiekin batera, Parisen inprimatu zen). Ziurrenik irakurle horiek halako lan bat (irakurri egin zezaketena, Oihenartek atsotitzak frantseseratu egin zituen eta) zerbait exotikotzat hartuko zuten, bitxikerien museoan egoteko modukoa.

Ez du aipatzen euskal iturri idatzietako bakar bat ere, hau da, Zuberoako edo Nafarroa Behereko goi-gizarteko pertsonaia kultuek egindako atsotitzen bildumak, hala nola Bertrand de Sauguis errege kontseilari, paremiologo eta poeta izan zenak idatziriko 205 atsotitzen bilduma (esan behar da Oihenartek Sauguisi soneto bat eskaini ziola bere lan poetikoetan), edo Jacques Bela etsai politikoak idatziriko Tablettes lana, hainbat atsotitz jasotzen dituena. Iberiako Euskal Herrietako paremiologoekin harreman gutxi duela idatzi zuen, baina badakigu36 Oihenartek idatziriko atsotitzetako batzuk Bizkaikoak direla jatorriz. Benetan oso zaila da Oihenartek Garibayren atsotitzak ezagutzea, baina aldiz ziurra da Refranes y Sentencias (1596) ezagutu zuela (bai eta Darmstadten alean agertzen ez diren 20 atsotitz jasotzen dituen ale bat ere), beste iturri posible batzuk alde batera utzita. Atsotitz "arruntegiak" aipatzeke utzi dituela esanez bukatzen du Oihenartek. Parisen 1657an argitaratu zen edizioan 537 atsotitz agertu ziren, eta 168 gehiago Pauen 1665ean argitaratu zen eranskinean, guztiak ere frantsesera itzulita.

V.3.c) Poesia

Oihenarteren poesiak Parisen 1657an atsotitzen lehen bildumarekin batera argitaratu zirela esan ohi da. Egia esan, O.ten Gastaroa neurtitzetan. La Ieunesse d'O. En Vers Basques, izeneko faszikulua, Au Lecteur aitzinsolasa eta hurrengo bost atalak dituena da, zalantzarik gabe, 1657koa: 1. 16 maitasun-poesia (Ietik XVerako numerazioa, eta bat zenbakitu gabe, 46. orrial.) 2. Emaztea zuenari eskainitako negar-kanta bat: Escontidearen hil-kexua, Museen contra. 3. Iaincoasco neurtitzac-Vers de Deuotion izeneko atal batean biltzen diren bost erlijio-poesia. 4. Euskara-frantsesa hiztegia, frantsesezko aitzinsolas batekin: Neuritz hautaco hiz bakanen adigarria. Explication des mots rares qui se rencontrent parmy ces Vers. 5. Akatsak jasotzen dituen azken atal bat: Favtes de l'impression.

1657ko poesia-argitalpenaren sarrerako aitzinsolasean, Oihenartek 1656ko Notitian ekindako bertsoratzeari buruzko gaiarekin jarraitzen du, eta bere poesia-ekoizpena egiteko zer "arau" poetiko betetzen dituen zehazten du. Halere, aurretik aipatu dugun zirriborroan zabalduko zuen gai hori: L'Art Poétique Basque.

Gainerako poesiak oso hondatuta dagoen edizio batean daude ("Baionakoa" izenekoa) eta ez dakigu noiz argitaratu zuten. Gure hipotesiaren arabera Pauen argitaratu ziren poesien "bigarren kapitulua" da: zahartzaroko poesiak, XVIII. mendearen erdialdean Egiategi Zuberoako erregentearen eskuizkribu batean aipatzen direnak. Egiategi paremiologoa eta "filosofoa" izan zen, Larramendiren imitatzailea eta Oihenarteren miresle handia. Haren bilduma kopiatu eta zabaldu egin zuen 2.800 atsotitz jaso arte37.

Onartu egin behar dugu eskuartean duguna Oihenarteren poesia ekoizpenaren zati bat baizik ez dela. Eskuragarri dugun corpusean poesia gehienak maitasunekoak dira, neopetrarkistak, edertasuna lanaren tonuaren gainetik jartzen duen imaginarioa erabiliz, Europan XV. eta XVII. mendeen bitartean gertatu zen bezala.

V.3.d) Hizkuntza-arauen ezarpena

Euskaraz arau zehatzak ezartzeko borondatea hainbat eremutatik datorren hausnarketa batean kokatzen da: gramatikatik, ortografiatik, fonetikatik, prosodiatik. Ez dirudi Oihenartek euskarari buruz halako gaiak espezifikoki aztertzen dituen libururik idatzi zuenik. Haren lehen azterketak latinez inprimatu ziren, Notitiaren lehen argitalpenaren 11. paragrafoan. Bertan, euskaraz izenen eta adjektiboen atzean agertzen diren formak aztertzen dira. 14. kapituluan, berriz, euskararen morfologiaren hainbat alderdi zorroztasunez eta etorkizunean etorriko zenari aurre hartuz aztertu zituen, hala nola deklinazioa eta aditz-jokoa. Hausnarketa hori asko aberastu bide zen Notitiaren lehen eta bigarren argitalpenen (1656) artean joan ziren 18 urteetan, gehien aldatu zuen kapitulua hain zuzen 14. izan baitzen. Bigarren argitalpenean euskal aditz-jokoaren inguruko hausnarketak osatu eta hiru puntu berri erantsi zituen: De Pronomine, De indeclinabilibus eta De syllabarum quantitate. Hirugarren atalak euskal bertsogintza aztertzen du eta Linguae Vasconum Primitiaeren bertso bat aipatzen du, egilearen izenik eman gabe, anti-exenplu bezala, bere ustez errespetatu beharko litzatekeen azentuazioa errespetatu gabe 15 silabatako bertsoa erabiltzen duten euskal vulgares versificatores horien adibide bezala. Oihenarteren teorian, Frantziako bertsogintzaren eta prosodiaren arauetatik urrundu beharra dago, ez baitira egokiak euskararentzat, eta aldiz gure hizkuntzak italierako, gaztelaniako eta latineko poesia arautzen duten arauei jarraitu beharko lieke silaba "kopurua" neurtzerakoan.


Oharrak

1.Joseba Lakarrari, Blanca Urgelli eta Javier Lluchi esker ona adierazi nahi diogu lan honi buruzko iruzkinak direla eta.

2.Aipatzen dugun argitalpenak Henri-Jean Martinek "mise en page" eta "mise en texte" (2000) deitzen dienari erantzuten die, hau da, testua dispositioari arreta berezia jarriz editatzea. Cf. Henri-Jean Martin: Mise en page et mise en texte du livre français (XIVe-XVIIe siècles) (2000).

3.Eskuizkribuak izateak izango zuen eraginik denboran ez gordetze horretan. Halere, XVII. mendeko testu eskuizkribuaren estatus konplexuari buruz eta eskuizkribuak inprimakiarekin zituen harremanei buruz informazio gehiago izateko, cf. Lebrave & Grésillon, Écrire aux XVIIe et XVIIIe siècles. Genèses de textes littéraires et philosophiques (2000). Oihenartek XVI. mendearen bigarren erdialdean Nafarroa Beherean, Etxepare jaio zen herrialdean, euskaraz idatziriko ekoizpena egon bazegoela agertzen du baina gaur egun ez dakigu ezer hari buruz. Bestalde, Arabari dagokionez: cf. "Lazarragarena" deituriko koadernoaren aurkikuntza (A. Arcocha & B. Oyharçabal: Siglo XVI. Las primicias de las letras vascas, in Historia de la Literatura Vasca, Center for Basque Studies-University of Nevada, Reno, USA: www.basqueliterature.com. Mikoletaren lekukotasuna ere aipagarria da (1653an datatutako eskuizkribua), Bizkaian garai hartan euskarazko ekoizpen baten berri ematen baitu, hainbat adibide eta erritmo emanez.

4.Cf. Louis Desgraves: L'imprimerie à la Rochelle, Les Haultin (1960).

5.Horietariko asko L. Mitxelenaren Textos arcaicos vascos (1964) bilduman daude, bai eta haren jarraipenean ere (Ibon Sarasolaren "Contribución al estudio y edición de textos vascos antiguos", 1983). J.A. Lakarrak bi lan horien argitalpen bateratua egin du, eguneratzeko gibel-solasarekin: Anejos de ASJU X, 1990, Donostia.

6.Lehenengoa Urkijok argitaratu zuen RIEVen eta gero Azkaratek eta Zubiaurrek ASJUn (Sarasolaren "Contribución..." horretaz gain).

7.Guztiak ere Textos Arcaicos Vascos eta "Contribución..." lanetan (op. cit.).

8.Badirudi Nicolas de Zubiak mendearen amaieran (1692, Durango) egindako beste katixima bat egon zela (antza denez elebakarra). Jose de Lezamizek Vida del apóstol Santiago liburuan (Mexiko, 1699) kopiatu zituen pasarteei esker ezagutzen dugu. Viva Jesus ere badago (urterik gabea) baina antza denez XVII. mendekoa eta Kapanagaren katiximaren ondorengoa da Vinsonen arabera, eta aurreko lanaren beste argitalpen bat izan daiteke. Vinsonek honako hau dio: "Tout en basque sauf la p.1... D'après le P.J.-Arana, ce Catéchisme est en basque biscayen oriental de Biscaye et d'Alava; il est plein de mots espagnols" (Vinson (1891) 1984: 96-97).

9.Cf. A. Arcocha & B. Oyharçabal: Siglo XVI. Las primicias de las letras vascas, in Historia de la Literatura Vasca, Center for Basque Studies-University of Nevada, Reno, USA: www.basqueliterature.com

10.Etxeberri, Axular, Tartas, Materre eta Pouvreauren lanez gain, Gasteluzar, Haranburu, Aranbillaga, Maitie eta Belapeyreren lanak ere aipatu behar dira, bai eta Olce apezpikuaren oniritziarekin editatu zena ere (1651). Cf. Henri-Jean Martin: Mise en page et mise en texte du livre français (XIVe-XVIIe siècles) (2000). Vinson (1891) 1984: 91.

11.Alabaina esan behar da Isasti Madrilen bizi zela 1620. hamarkadan. Cf. ere lan horren lehen zatia, XVI. mendeari buruzkoa: A. Arcocha & B. Oyharçabal: Siglo XVI. Las primicias de las letras vascas, in Historia de la Literatura Vasca, Center for Basque Studies-University of Nevada, Reno, USA: www.basqueliterature.com

12.Data ez da guztiz ziurra, eskuz erantsi baitzitzaion Lyoneko argitalpenean. Liburua bigarrenez Baionan argitaratu zen 1642an Tresora hirovrr lengvaietaqva francesa, espagnola eta hasqvara izenburupean (Vinson 1891:57) eta gero beste argitalpen gehiago izan zituen Tresor (edo Thresor) des trois langues, izenburupean, baina 2. argitalpen horretatik aurrera aldaketa (ezabapen) askorekin. Hizkuntza-irakaskuntzarako eskuliburuen tradizio berean (gramatika txikia, elkarrizketak eta hiztegia) --badirudi S. Pouvreauk antzeko zerbait idaztea pentsatu zuela--lehenagotik aipatu dugun Minsheuren zorduna zen R. Mikoletaren Modo breve para aprender la lengua vizcaína ere aipa dezakegu (Bilbao, 1653). Hurrengo mendean Oianguren dago (1715 inguruan) baina haren testua ez zen inprimatu, bai eta Lubieta donostiarra ere (1728) (cf. G. Bilbao, prentsan). Ohar gaitezen zer harreman dagoen inprimategien eta kostaldeko hirien artean; jatorrian Anberesek ere funtsezko zeregina izan zuen.

Cf. Bidegarairen lan lexikografikoak eta gramatikalak: Nafarroa Behereko frantziskotarra izan zen eta "haren lanak alferrik galdu ziren, ez zitzaiolako garaiz eman Nafarroako Estatuei argitara emateko eskatu zien laguntza" (Dubarat, Villasaten idem: 85).

13.Mongongo Dazantza baxenabartarraren albaitaritza-tratatuaren kasua ere horixe da (baimenak 1692ko data dauka), garai hartako harizko liburu tipikoa (Blibliothèque Bleue) baita, XVIII. mendean oraindik ere hainbat bertsio eskuizkribu izan zituenak.

14."La reconstruction de l'armement montre, en effet, que les pêches basques plafonnèrent dès 1580-90 pour se maintenir à des niveaux élevés jusqu'en 1730-40" (Turgeon 1982: 08).

15.Lurraldea txikia bazen ere hiru apezpiku zeuden tartean: Baionakoa (nahiz eta 1566an Gipuzkoan eta Nafarroa Garaian zeuden azken artzapeztegiak galdu, oraindik ere funtsean euskaraz mintzo zen lurra betetzen zuen, Lapurdi ia osoa ez ezik Nafarroa Beherea ere ia osorik hartzen zuen); Akizekoa (Nafarroa Behereko hainbat parrokia hartzen zituen) eta azkenik Oloroekoa, Zuberoako parrokiak hartzen zituena. XVI. mendearen bigarren zatian hiru apezpiku-barrutietan izan zen jarduera protestantea, handiagoa edo txikiagoa eskualdearen arabera.

16.Uste denez Baionara Fouquet apezpikuarekin etorri zen eta hain zuzen Saint François de Salle Genevako apezpikuaren babesari esker (Villasante 1961: 84).

17.Uste izan denaren aurka, ez dugu uste euskarazko Trentoko dexo berriaren erdigunea Saran dagoenik, Axularren inguruan.

18.Zerrendan ez dugu aipatu Gasteluzar ez dakigulako zehazki zein izan ziren haren joan-etorriak.

19.Laugarren lan bat ere egon liteke (Egunorozcoa), Oihenartek aipatzen duena, nahiz eta Altunak aukera hori baztertu; horretan, Atutxak Etxeberriri buruz egiten diharduen lana eta Etxagibelek Pouvreauren hiztegiko iturrien gainean egiten ari dena bat datozela dirudi. Ez bada Egunerozcoa, Eliçara erabiltceko liburua izendatzeko beste modu bat dela.

20.Beharbada, gaztetan hezi zuten jesuiten bidez, eta batik bat Loiolako jesuiten bidez, bizitza osoan zehar hara joaten baitzen, Etxeberri Espainiako barrokismoaren eraginpean zegoen (cf. Noelac).

21.Distikoen erabilera imitazioaren literatur estrategia beraren parte da.

22.Du Bellayren 14. sonetoaren bertsoak dira, Backryk aipatu eta iruzkindutakoak (1992: 137).

23.Argi dago, Geron Etxauzi eskaintzen dion eskutitzaren hasieran agertzen den "eszenaratzea" erretorika-figura huts bat bailitzan interpretatu beharrean, estu eta zorrotz interpretatzen bada. Bertan egileak bere burua "solasaldi batean" kokatzen baitu, "euskaldunik baizen etzen lekhuan nengoela".

24.Axularren baimena datatzerakoan tipografia-akatsa dago, Vinsonek ere aipatu zuena: "Sara 22. Maii 166" ("Maii 1636?" jarri beharrean).

25.Larramendiren Hiztegiaren aintzinsolaren aurretik, gero Egiategi eta Zabala bezalako egileek erabili zutena.

26.Racan frantziar poetaren arabera, Malherbek (1555-1628) "prosa ibilera arruntez ibiltzearekin alderatzen zuen, eta poesia dantzarekin" (Frontier, 1992:16).

27.Zentzu honetan uler liteke Etxeberri Ziburukoari buruzko haren komentarioa: "Il Est dommage que Cet Esprit aye mieux aymé s'apliquer a la poésie (pour laquelle Il nauoit point de naturel) qu'a la prose, En laquelle Il auroit reussy Indubitablement; car (outre ses ouvrages Imprimes) ses Lettres familiaires, Escrites a aucuns de ses amys, son dictionnaire, Et ses conjugaisons (que Iay Ueus Escrits de sa main) rendent temoignage de sa suffisence en Cette langue" (APB (1665) 1967: 39).

28.Vinsonek, bere iturria aipatu gabe, Axularrek 1600ean 44 urte zituela dio (Vinson 1891:89).

29.Informazioa Itziar Mitxelenarengandik dator (FLV 187, Axularri buruzko monografikoa).

30.Kapituluen zenbakikuntzak, 1etik 60ra, liburuak batasun materiala zuela pentsarazten du.

31.Cf. irakurleari eskainitako eskutitzean: "Baldin egin baliz euskaraz hanbat liburu, nola egin baita latinez, franzeses, edo bertze erdaraz eta hitzkuntzaz, hek bezain aberats eta konplitu izanen zen euskara ere, eta baldin hala ezpada, euskaldunek berèk dute falta eta ez euskarak" (Gero, 1961eko ed.: 16-17, Villasantek itzulia, 1961).

32.Enecot de Esponde protestantea, Jean de Esponde poetaren aita, Donapaleuko elizan hil zuten ligaren aldekoek 1594an (Orpustan 1996:64-65).

33.1967 transkribatu eta argitaratu zuen lehenengoz Laffitek Baionako Gure Herria aldizkarian.

34.Cf. Mikoletak Bilbori buruz antzeko lekukotza egin zuen.

35.Cf. A. Arcocha & B. Oyharçabal: Siglo XVI. Las primicias de las letras vascas, in Historia de la Literatura Vasca, Center for Basque Studies-University of Nevada, Reno, USA: www.basqueliterature.com

36.Cf. Urkijo-Mitxelena (1967).

37.Il subsiste encore de lui (Oihenarterena) un petit Livre imprimé en partie a Paris, et l'autre a Pau, qui traite des proverbes que nous venons de rapporter, on y trouve aussi deux chapitres; dans le premier il parle de sa jeunesse, et dans le second de sa vieillesse. Ouvrage dont le but a été démontré que le genie de la Langue basque sous une plume telle que la sienne, est capable de la Poésie la plus élégante (Egiategi), Fonds Celtique & Basque: Avertissement f.24.




Argazkiak:

© eke.org

© Zaldiero