Narratiba

Azkenik, genero narratiboek, bereziki eleberriak eta ipuinak, azken hogeita hamar urteotan eman dituen emaitza interesgarriak iruzkindu nahiko genituzke. Euskal eleberrigintzaren historiari begirada bat emanez gero, segituan ohartzen gara hauxe izan dela, segur aski, euskal literatur generoen artean, hazkunde eta bilakaera deigarriena izan duen generoa. Birpasa labur bat eginez, esan dezakegun, XIX. mende bukaeran, inguruko literaturgintzetan errealismoak azken emariak sortu zituen garaian jaio zela euskal nobela, Txomin Agirreren Auñemendiko lorea (1897) eleberri historiko-erromantikoaren eskutik. Agirrek bere Kresala (1906) eta Garoa (1912) eleberri ezagunetan finkatutako ohiturazko eleberrigintzaren ereduak XX. mende erdi arte iraun zuen gurean, 1957an, J.L. Alvarez Enparantza Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutuarekin, lehenengo heroi problematikoa agertu zen arte. Nobela existentzialistaren ildotik, aukeratu beharrak protagonista nagusiarengan eragiten duen angustia existentziala kontatu zuen Txillardegik eta modernitatearen ateak ireki zizkion euskal eleberrigintzari.

Gorago esan dugun modura, 1960ko hamarkadan Euskadin izan ziren gertakariek (garapen industrial eta ekonomikoa, ikastolen sendotzea, euskararen batasuna, aktibitate politiko handia euskaraz egindako jarduera oro zentsuratzen zuen erregimen frankistaren aurka, alfabetatze kanpainak...) giro aproposa sortu zuten planteamendu literarioetan errotiko iraultza gerta zedin. Euskal argitaletxeen munduak ere aire berritzaileak ezagutu zituen: argitaletxe berriak sortu ziren eta, horren ondorioz, euskarazko literatur produkzioa ugaritu egin zen, batez ere, 1970eko hamarkadan. Euskal kantagintza berria, Euskal Liburuaren Azoka Durangon (1965), euskal antzerkiaren berrikuntza (Jarrai...) urte haietako dinamikotasunaren adibide ditugu. 1957 eta 1976 artean euskal eleberrigintzaren panorama aberastu egin zen eleberri tipologia berriekin. Hortxe dauzkagu, esaterako, J. Miranderen Haur besoetakoa (1970) eleberri psikologikoa, X. Gereño, T. Peillen edo X. Amurizaren eskutik etorri ziren eleberri sozialak, M. Zarate edo A. Lertxundiren eleberri alegorikoak (Haurgintza minetan, Ajea du Urturik...). Modernitatea ulertzeko beste modu bat, idazketaren abentura bere egiten duen eleberrigintzarena, ekarri zuen R. Saizarbitoriaren Egunero hasten delakok (1969). Bere eleberrien planteamendu poetikoa hurbil zegoen eleberriaren adierazpideetan esperimentatu zuten hainbat berritzaileengandik, eta halaxe frogatu zuen P. Urkizuren Sekulorum Sekulotan (1975) eleberriari egin zion hitzaurrean. Fenomenologia, A. Robbe-Grillet nahiz P. Sollersen lanak, Estrukturalismoa... Saizarbitoriaren hitzaurre horretan azpimarratzen diren joera nahiz egileen izenak dira. Esperimentazioak beste emaitza interesgarri batzuk ere eman zituen gurean, hala nola, B. Atxagaren Ziutateaz (1976) edo K. Izagirreren Zergatik bai (1976). Urte berean, 1976an, Ene Jesus eleberriarekin, kontaketaren beraren ezintasuna hizpide zuen eleberria kaleratu zuen Saizarbitoriak, modu honetan, modernitatearen amaiera zedarritzen duen isiltasunaren poetika bere eginez. Handik aurrera, hurbilpen esperimentalak gutxitu eta istorioak kontatzeko ahalegina berreskuratzen duen eleberrigintzaren aldia hasi zen gurean. 1979an argitara eman ziren bi eleberri dira honen eredu: Batetik, J. A. Arrietaren Abuztuaren 15eko bazkalondoa; bestetik, A. Urretabizkaiaren Zergatik, Panpox. Biak dira azpimarragarriak erabilitako narrazio-estrategien modernotasunagatik, baina horretaz gain, bietan istorio bat kontatzen dute, dela bazkalondo batean oroitzen diren bizitza-pasarteek osatzen dutena, dela ama abandonatu baten egunerokotasun hitsa iradokitzen duena. Geroztik, euskal eleberrigintzak izugarri aberastu du bere tipologia eta garaiko euskal irakurlearen beharrak asetzen dituzten testuak kaleratu dira. Jakina denez, euskal literatur sistema sendotu eta bermatu egin da 80ko hamarkadatik aurrera. Merkatuaren legeek hainbesteko garrantzia duten garaiotan, eleberria dugu, ezbairik gabe, genero kuttun eta errentagarriena, kanonizazio prozesuetan eraginkor suertatzen dena.

Esan daiteke, azken hogeita hamar urteotako euskal eleberriak barrura begiratzen duela batez ere (ikus subjektibotasuna, nia, ardatz duten eleberriak) eta kanpora begiratzen duenean ere, gertakari batzuen lekukotza objektiboa eman baino gehiago, kontzientzia batean izandako eragina adierazi nahi da (errealismo subjektiboaz mintzo dira adituak). Horiekin batera, generozko eleberrigintza (polizia-eleberriak, umorezkoak, bidaia-eleberriak...), eleberri historiko berrituak (metafikzio historiografikoa barne), eleberri eta saiakera arteko hibridoak (J. Alonsoren Camembert helburu (1998), kasu) ... aipa genitzake. Izan ere, ezer izatekotan, eklektikoa baita zinez gaur egungo euskal eleberrigintzaren panorama.

Lehenengo tipologiari dagokionez, hau da, subjektibotasuna ardatz duten eleberriei dagokienez, bere nian sakondu nahi duen ahotsa gailentzen da testuetan; bere izatea, arazo moralak, ezinegonak... kontalari-pertsonaia baten bidez kontatzen dituzten eleberriak dira hauek. Asko dira joera liriko honetan sartzen diren euskal idazle eta eleberriak, besteak beste, Arantxa Urretabizkaiaren Koaderno gorria (1998), Juan Luis Zabalaren Agur, Euzkadi (2000), Xabier Mendigurenen Bekatuaren itzala (1995), Ramon Saizarbitoriaren Hamaika Pauso (1995), Bihotz bi (1996) eta Gorde nazazu lurpean (2000); Lourdes Oñederraren Eta emakumeari sugeak esan zion (1999); Ixiar Rozasen Edo zu, edo ni (2000), Unai Elorriagaren SPrako tranbia (2001), Laura Mintegiren Sisifo maite minez (2001) edo Pello Lizarralderen Larrepetit (2002).

Aurrekoekin batera, errealismo desberdinak lantzen dituen nobelagintza da azken urteotan gurean gailendu dena. Eleberri garaikidearen aldaketa eta berrikuntza formalak bereganatuz, edo beste adierazpide artistikoen ekarpenak bere eginez (batez ere, zinemarenak), errealismo literarioak aurpegi asko izan ditu XX. mendeko egileen lanetan: errealismo objektibista, errealismo kritikoa, errealismo sozialista, errealismo magikoa, errealismo zikina... Gaurko eleberri errealistek inguruko errealitateari begiratzen badiote ere, mimesi modu subjektiboa proposatzen digute gehienetan eta pertsonaia baten ikuspuntutik antolatutako unibertso narratiboak aurkezten dizkigute. Horretarako, errealismo subjektibo berri hau eraikitzeko, hizkuntza literarioa irudi desberdinez hornitzen da, dela oroimenaz baliatuz, dela amets edo irudimenaz baliatuz, dela egungo gizartearen ohitura berrien aurkezpen naturalista eginez. Tradizio errealistako gaiak azaltzen dira berriro ere eleberri errealista garaikideetan: identitate krisiak, gizartearekiko harreman zailak, erauzketa, gertakari historikoak... Euskal eleberrian, errealismo magikoaren adibide dira, esaterako: Juan Mari Irigoienen Poliedroaren hostoak (1982) nahiz Babilonia (1989), Bernardo Atxagaren Bi anai (1985), edo Anjel Lertxundiren Hamaseigarrenean, aidanez (1983); ingurune urbanoa marrazten duten errealismo zikinarenak, berriz, Edorta Jimenezen Speed gauak (1991) eta Ur Apalategiren Gauak eta hiriak (1997). Esandakoez gain, asko ugaritu dira azken hamarkadetako euskal eleberrian gure historiaren garai eta gertakari esanguratsuei begira idatzitako eleberriak. Espainiako Gerra Zibila dute aitzakia narratibo, esaterako, Koldo Izagirreren Euzkadi merezi zuten (1984), Inazio Mujika Iraolaren Gerezi denbora (1999), Andoni Egañaren Pausoa noiz luzatu (1999) edo Edorta Jimenezen Azken fusila (1993) eleberriek. Horiekin batera, ETAren inguruko problematika bihurtu da azken hamarkadetako hainbat eleberriren ardatz tematikoa. Hortxe daude, esaterako, 70-80 hamarkadetako: Xabier Amurizaren Hil ala bizi (1973), Ramon Saizarbitoriaren 100 metro (1976), Mario Onaindiaren Grand Placen aurkituko gara (1983), Txillardegiren Exkixu (1988), Joxemari Iturralderen Izua hemen (1989) edo Hasier Etxeberriaren Mugetan (1989). Azken hamarkadetakoak dira, ostera, Mikel Hernández Abaituaren Etorriko haiz nirekin? (1991) eta Ohe bat ozeanoaren erdian (2001), Bernardo Atxagaren Gizona bere bakardadean (1993) eta Zeru horiek (1995), Laura Mintegiren Nerea eta biok (1994), Ramon Saizarbitoriaren Hamaika pauso (1995), Xabier Mendigurenen Berriro igo nauzu (1997), Pello Zabaletaren Arian ari (1996), Joxe Belmonteren Hamar urte barru (2002), edo Anjel Lertxundiren Zorion perfektua (2002). Azkenik, exilioaren eta deserrotzearen gaiek azken urteotako eleberrietan eragindako emaitza interesgarriak gogoratu beharko genituzke. Aingeru Epaltzaren Tigre ehizan (1996), Joseba Sarrionandiaren Lagun izoztua (2001) edo Bernardo Atxagaren Soinujolearen semea (2003) diogunaren adibide dira.

Orobat, kontatzeko gustua berreskuratzeak polizi eleberrien ugaritzea ere ekarri du (espioi eleberriak, misteriozkoak eta eleberri beltzak). Eleberri beltzetan garaiko gizartearen ikuspuntu kritikoa aurkezten da suspensea dosifikatzen duten estrategia narratiboen bidez. Hasi 80ko hamarkadan kaleratu diren eleberri ezagunetatik (Pako Aristiren Kcappo (1985) eta Irene (1987)...) eta gaurko eleberri gehienetaraino (Gizona bere bakardadean; Bihotz bi; Ur uherrak; Beluna Jazz...) thriller modernoetan erabiliak diren estrategia narratiboak kausi daitezke. Euskal eleberri poliziako edo beltzen artean batzuk aipatzearren, hortxe dauzkagu: Gotzon Garateren Izurri berria (1984); Xabier Kintanaren Ta Marbuta (1984); Xabier Montoiaren Non dago Stalin? (1991); Itxaro Bordaren eleberri trilogia (Bakean ützi arte (1994), Bizi nizano munduan (1996), Amorezko pena baño (1996)), Hasier Etxeberriaren Mugetan (1989) eta Arrainak ura baino (1998); Aingeru Epaltzaren Ur Uherrak (1993) eta Rock'n'Roll (2000); Jon Alonsoren Katebegi galdua (1995), Harkaitz Canoren Beluna Jazz (1996) eta Pasaia Blues (1998), edo Joxemari Iturralderen Euliak ez dira argazkietan azaltzen (2000).

Eleberri historikoei dagokienez, azken hiru hamarkadetan kaleratu diren eleberri historiko berrituak aipatu beharko genituzke. Eleberri historiko klasikoak helburu didaktiko, moralizatzaile edo abertzalez idazten baziren (Jon Etxaideren 50eko hamarkadako eleberriak, kasu), azken hamarkadetakoek historiaren ikuspuntu berri bat, ohiko historietan azaltzen ez diren kontuak azaleratu nahi dituzte fikziozko biografien kontaketaren bidez. Gehienetan, garai historiko baten lekukotza dokumentatua egin nahi ez duten testu modernoak aurkituko ditugu gurean, idazleek beraiek zentzu klasikoan eleberri historiko kontsideratzeari uko egin diotenak. Adibide batzuk aipatzekotan, hortxe ditugu: Mario Onaindiaren Gillen Garateako batxilerra (1983), Joxemari Iturralderen Nafarroako artizarra (1984), Anjel Lertxundiren Otto Pette (1994), Pello Zabaletaren trilogia: Ukoreka (1994), Badena dena da (1995) eta Arian ari (1996), Andolin Eguzkitzaren Herioaren itzalpeetan (1999), Joan Mari Irigoienen Lur bat haratago (2000)...

Beste genero narratiboari gagozkiolarik, ipuingintzari, helduentzako literatur genero autonomo moderno eta landu gisa fenomeno berria da gurean. Inazio Mujika Iraola idazle eta editoreak A. Lertxundiren Hunik arrats artean (1970) kontsideratzen du euskal ipuingintza modernoaren lehenengo emaitza. Lehenago ipuin solteak, edo liburu kolektiboak argitara eman baziren ere, Lertxundik formula autonomo eta osotasun bete baten asmoz egindakoa eskaini zuen lehenengoz. Bera baino lehen, Jaurtarkol, Nemesio Etxaniz... eta beste batzuen bide tradizionalagoak aipa daitezke, edo ipuingintza modernoaren aitzindari kontsidera daitekeen Martin Ugalderen Iltzalleak (1961) liburua. Bere ondoren etorri ziren, Gabriel Aresti (Ipuinak, 1979), Jon Mirande (Gauez parke batean –Ipuin izugarriak–, 1984) eta Jean Etxepare (Mendekoste gereziak eta beste, 1963). Edonola ere, esan bezala, 1970tik aurrera sendotu eta ugaldu zen euskal ipuingintza modernoa. Urte haietan, ipuin herrikoi nahiz euskara errazean idatzitako bildumak kaleratu baziren ere, ikuspuntu literarioz interesgarriagoak suertatu ziren abangoardiako esperimentalismoaren zolan sortu ziren narratiba liburu hibridoak, hala nola, lehenago aipatutako Bernardo Atxagaren Ziutateaz (1976); Koldo Izagirreren Zergatik bai (1976) narrazioa.... eta Ustela sailak argitara eman zituen beste hainbat lan, hala nola, Joxe Agustin Arrietaren Bidaia. Termitosti (1978), Jon Casenaveren ipuin batzuk, Ibon Sarasolaren Joan eta Ane zigarro bat erretzen (1977)... 80ko hamarkadaren hastapenetan are nabarmenagoa suertatzen da ipuinak genero bezala bizi duen indarberritze eta ugalpena. Askotan aipatu izan diren arrazoi sozioliterarioak direla medio (aro demokratikoaren hastapenetan izugarri hedatu ziren sariketa eta aldizkari literarioak, sorkuntzarako dirulaguntzak kaleratu ziren...), ipuin liburuak ugarituz eta ospe soziala lortuz doaz. 1980an argitaratu ziren, esaterako, A. Lertxundiren Aise eman zenidan eskua eta G. Garateren Lehortean. Hala ere, B. Atxaga, J. Sarrionandia, R. Ordorika, J.M. Iturralde, J. Juaristi eta M. Erzillak osatutako POTT Bandaren ekarpenak izan ziren, ezbairik gabe, generoaren berrikuntza eta gizarte-onespenerako eragile funtseko bihurtu zirenak. Tradizio anglosaxoia bereganatu zuten Pott bandakoek (nobela poliziakoa, zinea, abenturazko fikzioa, eta abar) eta tradizio horretara iristeko bide funtsezkoa, besteak beste, Jorge Luis Borgesen lanak, bere liburutegi labirintikoan gordetzen den ondare unibertsala, izan zen. Joseba Sarrionandiaren Narrazioak (1983) eta Bernardo Atxagaren Obabakoak (1988) dira, POTT Bandaren emaitza aipagarrienak ipuingintzan. Hurrengo urteetan ere egon zen liburu interesgarririk (Iturralderen Pic-nic arbasoekin (1985), Hernandez Abaituaren Panpinen erreinua (1985), kasu) eta euskal ipuingile berriak azaldu ziren: L. Mintegi, Jose Antonio Mujika (Itzalak, 1985), H. Etxeberria... eta abar. Poliki-poliki, joera ezberdineko ipuinak kaleratzen zihoazen. Ildo fantastikoa (Atxaga, Sarrionandia...), metafikzioa eta giro undergrounda konbinatzen zuten egileak (Iturralde, Hernandez Abaitua), molde errealistagoei bide egiten zietenak (L. Mintegi, X. Mendiguren...), euskal ipuingintzaren aurpegiak anitzak ziren. Tartean, I. Mujika Iraolaren Azukrea belazeetan (1987) eman zen argitara, Juan Rulforen eragin nabarmenean idatzitako errealismo sinbolikoa bere egiten zuena. Joera eta egile berriek aberastu egin dute 90eko hamarkadako panorama zinez eklektikoa. Errealismoa Ameriketatik, ipar ala hego, datozen molde berriez aberastuz (errealismo zikinaren jarraitzaile dira, esaterako: X. Mendigurenen Hamalau (1992), P. Aristiren Auto-stop-eko ipuinak (1992), E. Jimenezen Manhattan (1994), X. Montoiaren Gasteizko hondartzak (1997), edo Jokin Muñozen Bizia lo (2003)...; errealismo fantastikoarenak, berriz, M. Hernandez Abaituaren Ispiluak (1985), Imanol Zurutuzaren "Haizeak iparlaino beltzak dakartzanean" (1989), H. Etxeberriaren Karramarroaren aztarnak (1997)... ), metafikzioari eta kulturalismoari molde berriak eskainiz (Juan Garziaren Itzalen itzal (1994), Iban Zalduaren Itzalak (2004) ...), absurdua ironia edo lirikotasunez zipriztinduz (H. Canoren Telefono kaiolatua (1997), J.L. Zabalaren Ahanzturaren artxipielagoa (1987), Karlos Linazasororen Ez balego beste mundurik (2001)...), giza harremanen inguruko literaturari bide eginez (Arantxa Iturberen Ezer baino lehen (1992), Jasone Osororen Korapiloak (2000), X. Montoiaren Emakume biboteduna (1992)), literatura eta zinea uztartuz (Javi Cilleroren Hollywood eta biok (1999)...), laburtasuna inspirazio iturri harrigarri bihurtuz (I. Zalduaren Traizioak (2001), Sarrionandiaren Han izanik hona naiz (1992)...)...edo isiltasunarekin jolasten duen prosa minimalistaz, atmosfera harrigarriak sortuz (P. Lizarralderen Un ange passe-isilaldietan- (1998), kasu). Ezin esan gaurko ipuingintzaren panorama aberatsa ez denik. J. Cortázarren ildotik landutako fantasia berria (Linazasoro, Zaldua...), R. Carverren itzala nabarmentzen duten kontaketa errealistak (Cano, Lizarralde, Aristi, Montoia...), Monterrossoren laburtasun eta ironia miresten dutenak (Sarrionandia, Zaldua...), Borgesen edo Calvinoren joku literarioen zaleak (Garzia, Zaldua, Cillero, Lertxundi...)... ipuingintza garaikidearen maisuen itzala bistakoa da egungo euskal ipuingintzan. Esandakoaz gain, azken urteotan lotura duten ipuin liburuek (ing. short story cycle) gurean izan duten ugalpena azpimarratu nahiko genuke. Obabakoak (1988) sarituaren ondoren, hortxe geneuzkake, esaterako, X. Montoiaren Gasteizko hondartzak (1997), J. Garziaren Itzalen itzal (1994)... edo lotura tematiko nabarmenak dituzten Linazasororen Ezer baino lehen, I. Zalduaren & G. Markuletaren Ipuin euskaldunak....

Dakusagunez, euskal literaturak badu zer eskaini bere irakurleei, eta baita, itzulpenei esker, gero eta ugariagoak izango diren irakurle berriei.